Zo zijn onze manieren

De foto's van The Family of Man tonen ons wie wij zijn en wat ons bindt. De expositie is - opgepoetst - weer open voor publiek en de omweg naar Luxemburg waard.  

Ze komen niet meer bij. Zij heeft haar hoofd in de nek geworpen van de lach. Hem zakt zelfs de broek af, hij staat juist de boel weer op te sjorren. Zo maar een stel, eenvoudige plattelanders verbonden in uitbundige pret (foto rechtsboven). Daar kunnen geen meters bont, geen handgemaakte overjas en zorgvuldig aangebrachte make-up tegenop. Het uiterlijk van dat andere paar lijkt juist iets te willen verbergen (foto rechtsonder). De kilte van een huwelijk misschien, of het chagrijn dat verwende schepsels aankleeft als ze hun zin niet krijgen.


De foto's zijn meer dan zestig jaar oud, de emoties zijn van alle tijden en culturen; een schaterlach wordt herkend van Amsterdam tot Abidjan. Het universele van zulke kleine momenten uit het dagelijks leven was de rode draad van de Amerikaanse fotograaf en curator Edward Steichen (1879-1973), toen hij in 1955 een expositie van 503 foto's samenstelde voor het Museum of Modern Art (MoMA) in New York onder de titel The Family of Man.


Steichen behoorde als reclame- en modefotograaf tot de wereldtop toen hij na de Tweede Wereldoorlog aan het hoofd kwam van MoMA's fotografie-afdeling. 'De kunst van de fotografie', schreef hij, 'is een dynamisch proces van het vormgeven van ideeën en van het uitleggen van de mens aan de mens.'


De expositie, gemaakt voor het MoMA, ging op wereldreis langs 150 musea om in 1994 een permanente plek te krijgen in het kasteel van Clervaux in Luxemburg. 'Nog altijd maakt The Family of Man heftige emoties los bij bezoekers. Iedereen herkent wel iets uit zijn eigen leven', zegt Anke Reitz, curator en conservator van de tentoonstelling. Na een drie jaar durende restauratie van zowel collectie als kasteel is Steichens levenswerk sinds deze zomer weer open voor publiek.


Steichen bracht foto's bijeen uit het leven van alledag, van geboorte tot dood, en groepeerde ze thematisch. De speelse mens naast de onderzoekende, de werkende en de rustende, de feestende en de rouwende, de verliefde en de verkilde, baby's en bejaarden - onstuimige muziek naast de stilte van het gebed. Er is werk bij van grootmeesters als Robert Capa, Henri Cartier-Bresson, Dorothea Lange en Ansel Adams. Uit Nederland zijn Ed van der Elsken, Emmy Andriesse, Eva Besnyö, Cas Oorthuys en Nico Jesse vertegenwoordigd.


Sommige beelden waren al herkend als meesterwerk voordat ze werden opgenomen in Steichens 'familie', maar hij gebruikte ook werk van onbekende amateurs om zijn verhaal over de mensheid te vertellen. 273 fotografen deden mee, uit 68 landen.


De afdrukken lopen in grootte uiteen van 24 bij 36 centimeter tot 3 bij 4 meter. Wat de afzonderlijke beelden gemeen hebben, is een ontroerende intimiteit. 'Juist door die intimiteit zijn bezoekers geneigd de foto's aan te raken', zegt Reitz. 'Er zit geen glas voor, dat zou de emotionele connectie verstoren. De aandrang even letterlijk contact te maken met het beeld is voor mij als curator het bewijs dat de tentoonstelling nog niets van zijn zeggingskracht heeft verloren.'


Als conservator denkt ze daar een slag anders over. 'We hebben de foto's stuk voor stuk schoongemaakt en veel vingerafdrukken verwijderd.' Welk type beeld het meest wordt aangeraakt? 'Een socioloog zou er een interessante studie aan hebben.'


Het zou eenvoudiger zijn geweest nieuwe afdrukken te laten maken, maar 'we wilden de originele erfenis bewaren en tentoonstellen', zegt conservator Anke Reitz. 'Elk krasje vertelt een verhaal. Daarom hebben we elk krasje onder de loep genomen en ook eerdere restauraties opnieuw bekeken. De originele onregelmatigheden zijn intact gelaten. Het zijn historische objecten tenslotte.' In 2003 plaatste Unesco The Family of Man op zijn Werelderfgoedlijst.


Na de restauratie van het kasteel, die gelijktijdig plaatsvond, werden kleine wijzigingen in de route doorgevoerd. De lay-out van The Family komt nu dichter bij de allereerste tentoonstelling in het MoMA. Een nieuw element werd toegevoegd aan de tekstloze expositie in de vorm van een iPad-mini. Bezoekers vinden op de tablet een historische tijdlijn en documentatiemateriaal over de collectie, de fotografen en de samensteller. 'Bij een eerste bezoek treden vooral emoties op de voorgrond', zegt Reitz. 'Bij een tweede bezoek wil men graag meer weten over de achtergronden.'


Het was in 1955 ook niet zomaar een expositie van foto's. De wonden van de Tweede Wereldoorlog waren nog lang niet geheeld en de Koude Oorlog had de wereld verscheurd in verbeten machtsblokken. Omdat The Family of Man focust op een alledaagsheid die het leven van individuen door alle naties en culturen heen verbindt, kreeg de expositie een politieke lading. Steichens compositie werd een foto-essay met een vredesboodschap. Het is, schreef hij zelf, 'een spiegel van de noodzakelijke eenheid van mensen overal ter wereld'.


Een aanpak die niet alleen ongebruikelijk was in die dagen, maar gezien de kracht die nog altijd uitgaat van 'de familie', ook zeker visionair te noemen is.


De oorlog overleefd


Het kasteel van Clervaux, in het noorden van Luxemburg, werd vrijwel met de grond gelijk gemaakt tijdens het Ardennenoffensief (16 december 1944 - 25 januari 1945). Na de Tweede Wereldoorlog werd het van oorsprong 12de-eeuwse slot steen voor steen herbouwd, inclusief de historische toevoegingen uit later eeuwen. In 1994 kreeg de fototentoonstelling The Family of Man van Edward Steichen (die in 1879 in Luxemburg werd geboren) permanent onderdak in het kasteel. Tijdens de recente restauratie werden ingrijpende maatregelen genomen om het binnenklimaat te optimaliseren voor de foto's. Die zijn - fotopapier op een houten frame - erg kwetsbaar. Naast de vredesboodschap van The Family herbergt het slot ook een expositie over het Ardennenoffensief.


cna.lu/steichencollections.lu

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden