Zo zat koningin Beatrix er nooit bij

De setting was huiselijk en de tekst bleef dicht bij huis: koning Willem-Alexander week in zijn eerste kersttoespraak duidelijk af van de redes van zijn moeder.

Onder veel meer was 2013 het jaar van de nieuwe koning. Maar één vraag bleef tot woensdag onbeantwoord: hoe zou hij de traditionele kersttoespraak uitspreken? Zou zijn boodschap persoonlijk worden, of aansluiten bij de doorgaans morele abstracties van zijn moeder? Zouden de contouren van een wat losser koningschap, zoals die zich dit jaar aftekenden, ook in de presentatie van de kerstrede zichtbaar zijn?


De aanloop deed vermoeden dat er deze Eerste Kerstdag niets was veranderd, behalve de locatie. In plaats van sfeerbeelden rond Huis ten Bosch zagen we nu De Eikenhorst, woonhuis van koning Willem-Alexander, koningin Máxima en de prinsessen Amalia, Alexia en Ariane. Het blokfluitconcert van Telemann dat de inwisselbare tuinbeelden begeleidde, was ook bepaald niet onderscheidend.


Maar binnen bleek de setting anders. Willem-Alexander verscheen huiselijk op het scherm, gezeten in een fauteuil bij het haardvuur, de benen over elkaar, een hand in de schoot en een op de leuning. Achter hem drie geschilderde portretten van zijn dochters, op de bijzettafel een ingelijste foto van zijn ouders en één van zijn echtgenote. De kijker zag hem bijna helemaal: van de goed gepoetste schoen met gesp onder in beeld tot de kruin met schemerlamp rechts bovenin. De camera zoomde in en halverwege de toespraak werd het shot afgewisseld met een close-up van zijn gezicht.


Zo zat koningin Beatrix nooit. Zij nam plaats achter een bureau, waarop een stemmig bloemstuk was geplaatst. Zij had de handen gevouwen voor zich. Achter haar een venster dat uitzicht bood op de paleistuin, waar de lampjes in de kerstboom 'het feest van het licht' symboliseerden.


Die woorden gebruikte Willem-Alexander ook, maar verder week zijn tekst nogal af van wat zijn moeder te berde bracht. Eerst de cijfers: de enige dagen tevoren opgenomen toespraak telde 929 woorden. Een stuk langer dan de eerste toespraak van Beatrix in 1980 (488 woorden), langer ook dan zij de laatste jaren sprak (in 2012: 643 woorden), maar korter dan de teksten van 1.000 tot 1.300 woorden die zij zich tot zes keer toe in de jaren '90 veroorloofde.


Nog iets over de vorm: drie uur na Willem-Alexander sprak de Engelse koningin. Die doet het al op televisie sinds 1957, terwijl Beatrix pas in 2000 van radio naar tv overstapte. Ook anderszins loopt Elizabeth voorop. Heeft zij het over militairen op missie in verre landen (zoals Willem-Alexander ook deed), dan zie je die mannen in beeld. Spreekt ze over prins Charles in Sri Lanka, dan zie je haar zoon in de tropenzon. Koning Willem-Alexander had beelden van prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven kunnen tonen toen hij hen bedankte, maar zo revolutionair was hij niet.


Dan de inhoud. Willem-Alexander weet dat hij als nieuwe koning zijn morele gezag nog moet verdienen. Van hem dus geen verheven bespiegelingen over het belang van vrijheid, democratie of Europese samenwerking - zo hij daar ooit al aan gaat beginnen. In plaats daarvan een tekst dicht bij huis. Over mantelzorgers en vrijwilligers, gastouders en buddy's. Over mensen die werken met Kerst. 'Zij allen verdienen onze steun.'


In een dit jaar verschenen boek met de 33 kersttoespraken van Beatrix concludeert Elsevier-hoofdredacteur Arendo Joustra dat Juliana in 'spreektaal' sprak, 'makkelijk te begrijpen beelden' gebruikte en 'opgewekter' was dan haar dochter. Joustra: 'Koningin Beatrix kon ontzettend somberen op Eerste Kerstdag.' Zo bezien koos Willem-Alexander meer de toon van zijn grootmoeder dan van zijn moeder. Ooit liet hij zich ontvallen meer de stijl van Juliana te ambiëren dan die van Beatrix. Dat lijkt ook te gelden voor andere aspiraties. Van hoogleraar Joop van den Berg is de waarneming dat Beatrix van haar kerstrede steeds meer 'een politiek relevant werkstuk' maakte. Daar sloeg het voorbije decennium met name PVV-leider Geert Wilders op aan.


Willem-Alexander koos een andere koers. Hij zette met zijn speech de lijn door die hij in 2007 voor het eerst ontvouwde bij zijn 40ste verjaardag, toen hij zijn (toekomstig) koningschap omschreef als 'samenbindend, vertegenwoordigend en aanmoedigend'. Die woorden keerden terug in het vraaggesprek dat aan zijn inhuldiging vooraf ging: 'Op allerlei manieren proberen het samenbindende element in de samenleving te zijn.'


Sinds 30 april brengt Willem-Alexander dat uitgangspunt in de praktijk. Het Concertgebouworkest met Armin van Buuren bij de inhuldiging, Introdans naast Guus Meeuwis tijdens de viering van 200 jaar Koninkrijk. Zo beantwoordt hij de roep om een 'modern' koningschap: aanraakbaar als het kan, op afstand als het moet. Geworteld in de traditie van zijn voorgangsters, maar - volgens de wetten van het instituut dat hij belichaamt - meebewegend met de maatschappij. Dat is wat we in die tien minuten op Eerste Kerstdag zagen, en eigenlijk in heel 2013: hoe Willem-Alexander de monarchie een beetje laat opschuiven in de tijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden