Zo vind je het perfecte boeddhabeeld

Een minicollege Boeddha afbeelden van hoogleraar en conservator Zuidoost-Aziatische kunst Marijke Klokke. Zodat u weet waar op te letten als u een boeddhabeeld aanschaft.

Foto EPA

'Het perfecte boeddhabeeld is voor iedereen anders. In het Westen kijken we erg naar herkenbare esthetiek. In tentoonstellingen over de Boeddha staan oude beelden die veel Grieks-Romeinse kenmerken hebben: mooie plooien in de kleding, een levensecht gezicht, handen en voeten kunnen ontbreken.

'In de expositie De Boeddha in het Museum voor Volkenkunde proberen we ook de blik van boeddhisten in Azië te volgen. Daar zou een incompleet beeld nooit worden gebruikt. Die losse hoofden die je in het Westen ziet? Dat is voor Aziaten een onthoofde Boeddha. 'Aziatische beeldenmakers streven niet naar levensechtheid. De Boeddha was wel een mens, maar geen gewoon mens. Er is een lijst met 32 hoofdkenmerken en 80 nevenkenmerken.

'Vooral Thaise beeldenmakers in de 14de eeuw probeerden deze kenmerken te volgen. Zo heeft het hoofd van de Boeddha een uitstulping alsof hij een hoofddeksel draagt. Zijn kin was als een mangopit, zijn neus als een vogelbek, zijn vingers als omkrullende lotusbloemblaadjes en zijn armen als olifantsslurfen.

Marijke Klokke, bijzonder hoogleraar kunst en materiële cultuur van Zuid- en Zuidoost-Azië aan de Universiteit Leiden en conservator bij het Museum Volkenkunde in Leiden. Foto Frank Ruiter

Andere methode

'In Tibet hadden de bronsgieters weer een andere methode. Zij gebruikten vaste verhoudingen voor het lichaam en de formaten van handen, hoofd en voeten. De Boeddha had natuurlijk de perfecte verhoudingen.

'Voor een gelovige is het perfecte boeddhabeeld het beeld dat het meest direct in contact is geweest met de Boeddha. In Myanmar heb je een bekend bedevaartsoord met een beeld dat in opdracht van de Boeddha gemaakt zou zijn. Hij zou het met zijn adem leven in hebben geblazen. Alle beelden worden ritueel 'gezegend', meestal zitten er kleine relieken van de Boeddha in holtes binnen de beelden.

'De oudste beelden stammen uit de 2de en 3de eeuw na Christus. Het eerste beeld zou door een koning zijn gemaakt tijdens het leven van de Boeddha. Die was tijdelijk afwezig, om zijn moeder in de hemel op te zoeken. Bij terugkomst zou de Boeddha het beeld hebben goedgekeurd, maar dit verhaal is niet op een historische werkelijkheid gebaseerd.

'Mensen vereerden in die eerste eeuwen na het leven van de Boeddha in de 5de eeuw voor Christus vooral relieken, stukjes bot of zijn teksten. Dát Boeddha heeft geleefd weten we wel zeker, maar wanneer niet.

Foto Frank Ruiter

Marijke Klokke

Marijke Klokke (1958) is bijzonder hoogleraar kunst en materiële cultuur van Zuid- en Zuidoost-Azië aan de Universiteit Leiden en conservator bij het Museum Volkenkunde in Leiden. Boeddhistische en hindoeïstische kunst zijn haar specialismen. Zij is medeverantwoordelijk voor de expositie De Boeddha - Van levensverhaal tot inspiratiebron die momenteel in dat museum is te zien.

Rituelen voor een beter leven

'In het Westen denken mensen snel aan meditatie als ze aan het boeddhisme denken. Tegenwoordig houden wetenschappers zich ook bezig met de boeddhistische levenspraktijk in Azië. Dan zie je dat meditatie amper een rol speelt. Alles draait om rituelen die voor een beter leven moeten zorgen.

'De ogen van de Boeddha zijn meestal geloken, half gesloten. Hij is aan het mediteren. De houding van zijn handen varieert en verwijst vaak naar een moment uit zijn leven. Naar de ontwaking of naar zijn eerste leerrede bijvoorbeeld.

'Maar eigenlijk is het perfecte boeddhabeeld een onmogelijkheid. Het beeld is slechts een poging om de Boeddha terug te halen. Alles zal pas echt weer perfect zijn als er vijfduizend jaar na zijn dood een nieuwe Boeddha zal komen. Tot die tijd zijn er de beelden.'

Foto Frank Ruiter
Foto Reuters