Reportage

Zo vangt Amersfoort geruisloos vluchtelingen op

Dat de opvang van asielzoekers lang niet altijd tot onrust leidt, bewijst Amersfoort. Ook daar was verzet, dus hoe nam het stadsbestuur de zorgen weg?

Ans Mers voerde namens de bewoners het verzet aan tegen de crisisopvang, want: 'Waarom uitgerekend in de zwakste wijk van Amersfoort?' Toch ging ze na een gesprek met de wethouder 'om' en riep ze ongeruste bewoners op af te wachten wat er gaat gebeuren.Beeld Julius Schrank

Honderd vluchtelingen verdwijnen even snel uit Amersfoort als ze zijn opgedoken. Op de dag dat Nederlandse kinderen Sint-Maarten vieren, rijden de Syriërs, Eritreeërs, Pakistanen en Libanezen in twee touringcars vol koffers, een fiets en een pingpongtafel de stad uit, op weg naar hun zevende opvangplek in Nederland in korte tijd. Tientallen vrijwilligers en buurtgenoten zwaaien hen uit. Tranen vloeien. In de zes weken dat zo'n vijftig Amersfoorters met één betaalde kracht een crisisopvang in een leegstaande basisschool runden, is er een band ontstaan met de vluchtelingen. Zo sterk, dat zelfs omwonenden die aanvankelijk hun stem verhieven tegen de opvang, de gemeente vragen of ze echt niet langer kunnen blijven. De kinderen spelen zo leuk met elkaar. En het zijn zulke vriendelijke, rustige mensen.

Maar verlenging van de opvang, dat lijkt het stadsbestuur van Amersfoort geen goed plan. Hoe sympathiek bedoeld ook. Want afspraak is afspraak; het zou een crisisopvang zijn, voor een paar weken dus, tot een bestendiger locatie voor de vluchtelingen is gevonden. Met deze plechtige belofte heeft de lokale overheid zich roerende buurtbewoners meegekregen. Die afspraak aan zijn laars lappen, zou de overheid onbetrouwbaar maken. Het zou het draagvlak voor nog drie op stapel staande opvanglocaties voor vluchtelingen alleen maar bemoeilijken, redeneert het college van b en w. De reacties zijn nu al te voorspellen: 'Ja ja, voor een jaar, dat zeiden jullie bij de crisisopvang ook en toen...'

Stellig

'Amersfoort vangt vluchtelingen op.' Dat is de stellige boodschap waarmee het stadsbestuur vanaf dag 1 naar buiten treedt. Dat is begin september, kort nadat staatssecretaris Dijkhoff van Justitie een klemmend beroep heeft gedaan op alle Nederlandse gemeenten vluchtelingen op te vangen, omdat de nood hoog is. Het Amersfoortse college van b. en w. komt drie weken later met een concreet plan: de stad gaat onderdak bieden aan zevenhonderd vluchtelingen boven op de driehonderd die zij al sinds 1997 huisvest. Tien locaties worden onderzocht op geschiktheid voor noodopvang en een asielzoekerscentrum voor vijf à tien jaar. Op amersfoort.nl/vluchtelingenopvang kunnen alle burgers de gehele besluitvorming rond de opvang lezen, voor vragen komt er een apart e-mailadres.

Meteen na het collegebesluit worden alle omwonenden van die tien locaties thuis per brief geïnformeerd, voor etenstijd bezorgd door een fietskoerier. Diezelfde avond wordt de gemeenteraad geïnformeerd. Bij het raadsdebat een week later trappen de raadsleden op de rem. Vluchtelingen opvangen akkoord, zevenhonderd erbij is prima, maar stap voor stap, niet allemaal tegelijk en kleine locaties in plaats van grote. Dat is beter voor het draagvlak onder de bevolking. Op de drukbezochte raadsvergadering die 6 oktober zit de publieke tribune vol. Er klinkt applaus voor insprekers die vóór en die tegen zijn. Tot slot houdt burgemeester Lucas Bolsius een toespraak, waarin hij stelt dat het vanzelfsprekend is dat de stad vluchtelingen opneemt en dat alle zorgen van burgers serieus worden genomen.

Diezelfde dag doet het COA, de organisatie die verantwoordelijk is voor de opvang van vluchtelingen, een noodoproep. Of Amersfoort over een etmaal honderd vluchtelingen onderdak kan bieden. Terwijl de fietskoerier weer op pad gaat, wordt een sporthal inderhaast leeggehaald en van noodbedden voorzien. Bolsius en verantwoordelijk wethouder Bertien Houwing (D66) trekken de omliggende wijk in om bewoners tekst en uitleg te geven. Via een liveblog op de website van de gemeente kan iedereen de ontwikkelingen volgen. De honderd vluchtelingen worden zonder problemen of protest in de sporthal ondergebracht.

Martin Bos, de enige fietskoerier van de stad, gaat op pad om omwonenden van opvanglocaties voor asielzoekers thuis per brief te informeren.Beeld Julius Schrank

Hetzelfde procédé herhaalt zich voordat drie dagen later de vluchtelingen verhuizen naar een leegstaande school in de achterstandswijk Schuilenburg. Besluit, fietskoerier, persoonlijke gesprekken, liveblog, plus dit keer een bijeenkomst in de opvanglocatie zelf, zodat omwonenden met eigen ogen kunnen zien wat waar gaat gebeuren en vragen kunnen stellen.

Net zoals voor de crisisopvang in de school zijn het een-op-eengesprekken, leunend tegen een muur of met de ellebogen op een statafel. 'Dit zorgt voor een betere sfeer en geeft ruimte met iedereen te praten, dus ook met burgers die in een volle zaal met bestuurders achter een tafel op een podium niet zo gauw iets durven zeggen, en vervolgens gefrustreerd naar huis gaan omdat zij niet zijn gehoord', vindt wethouder Bertien Houwing.

Zo raakt Houwing in gesprek met een moeder van jonge kinderen. Zij vreest voor de veiligheid in de buurt. Al snel blijkt de oorzaak van haar onbehagen: de straatverlichting is uitgevallen door werkzaamheden aan het riool. De wethouder zegt toe dat de lantaarns het weer zullen doen voordat de eerste vluchteling arriveert en vertelt dat het met hekken omheinde schoolterrein 24 uur per dag bewaakt zal worden. Bewoners van het aanpalende woonwagenkamp wensen geen vreemde gasten op hun terrein. Hun belooft Houwing dat de vluchtelingen duidelijk zal worden gemaakt geen stap op hun kamp te zetten.

Een hardere dobber heeft de wethouder aan een gesprek eerder die dag met buurtbewoners in wijkcentrum Het Klokhuis, op een steenworp afstand van de crisisopvang. Zodra het nieuws over de komst van honderd vluchtelingen bekend wordt, loopt het wijkcentrum al snel vol met bezorgde en boze bewoners. Zij zagen het, zacht gezegd, helemaal niet zitten. 'Waarom uitgerekend in de zwakste wijk van Amersfoort? De mensen hier hebben al genoeg problemen', laat Ans Mers, de spil van het wijkcentrum, de wethouder briesend weten. 'Werkloosheid, armoede, schulden, overlast gevende hangjongeren, en dan komt dit er ook nog bij.' De weerzin was onder alle bevolkingsgroepen in de wijk even groot, zegt Ans Mers. 'Bewoners waren bang voor de veiligheid van kinderen op straat, voor overlast en concurrentie op de woning- en arbeidsmarkt. We hebben hier veel PVV-stemmers. Ik bespeurde verzet en spanning, escalatie lag op de loer.'

'Burgers willen meepraten'

‘Amersfoort loopt voorop in het zoeken naar nieuwe manieren om burgers te betrekken bij politieke besluiten en het lijkt goed te werken’, zegt Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Hij pleitte onlangs voor een ‘nieuwe vorm van democratie’ die kan voorkomen dat bestuurders en burgers lijnrecht en verhit tegenover elkaar komen te staan, zoals op inspraakavonden over de opvang van asielzoekers in Steenbergen, Purmerend en Oldebroek.

Van belang is volgens Putters dat burgers bij een netelige kwestie uitvoerig en snel worden geïnformeerd en de kans krijgen hun mening te geven en mee te denken nog voordat een plan wordt uitgevoerd.‘Burgers willen geen bang bestuur dat zelf niet weet wat te doen. Wel willen ze meepraten over hoe en waar iets wordt uitgevoerd. Het sterke van het Amersfoortse bestuur is dat het zelf duidelijk de richting aangeeft: we gaan vluchtelingen opvangen. Het informeert de burgers snel en laat zich bijsturen door de gemeenteraad en bewoners. Als burgers zich serieus genomen voelen, vergroot dat het draagvlak.’

Putters noemt het wel opvallend dat weinig mensen afkomen op de inloopavonden. ‘Amersfoort zou meer kunnen doen om omwonenden online om hun mening en ideeën te vragen. Die weg past meer bij deze tijd. Het had ook meer burgers bereikt door een ‘wijktop’ te organiseren. Net zoals de succesvolle burgertop anderhalf jaar geleden, waar duizend Amersfoorters het nieuw aangetreden college plannen aandroegen voor de belangrijkste problemen in de stad. Een goed instrument om de democratie te versterken.’

Wijkbewoners

Cindy (36) en Nadia (40), wijkbewoners met jonge kinderen, zijn bij het gesprek met de wethouder. 'Ik vond het beangstigend, een grote groep getraumatiseerde mensen uit een oorlogsgebied in onze buurt', zegt Cindy. 'Je weet niet wat die gaan doen.' Ze ziet dat Ans Mers, de steunpilaar voor de wijk, dezelfde angst heeft en die goed kan verwoorden tegenover de wethouder. 'Ze stond pal voor ons bewoners.'

De wethouder luistert aandachtig, maar geeft geen krimp. Ze zegt de zorgen te begrijpen, maar maakt duidelijk dat de vluchtelingen er hoe dan ook komen. Ze vertelt gepassioneerd over de nood van de vluchtelingen. Cindy denkt eerst: ja ho, wij zijn er ook nog, maar voelt al snel dat er toch niets zal veranderen. Dus legt ze zich er maar bij neer. Ook Ans Mers is 'om': ze verzekert de wethouder zelfs dat deze zwakke wijk zal laten zien dat ze sterk kan zijn. Ze roept ongeruste bewoners op eerst maar eens te zien wat er gaat gebeuren. 'Als het misgaat, kunnen we altijd nog in verzet komen.'

Het eind van het liedje is dat het allemaal heel erg meevalt. Van de vluchtelingen merken de wijkbewoners amper iets. Sommigen melden zich met kleding, speelgoed, voor een praatje of als tolk Arabisch. De kinderen van Cindy en Nadia sluiten op het schoolplein vriendschap met Syrische kinderen. Alle vluchtelingen komen een avond eten in het wijkcentrum, de Syrische vrouwen koken. Mers: 'We hadden hen vaker willen uitnodigen, maar ze zijn alweer weg.'

An MersBeeld Julius Schrank

Doorstomen

En nu stoomt het breed samengestelde stadsbestuur (VVD, D66, Christen-Unie, PvdA) met zijn CDA-burgemeester aan kop door met de voorbereidingen voor twee nieuwe locaties voor noodopvang. Een voor driehonderd vluchtelingen pal naast het huidige asielzoekerscentrum bij de dierentuin. En een tweede voor 120 minderjarige asielzoekers op het terrein van de psychiatrische inrichting Zon en Schild. En daarnaast onderzoekt zij een locatie voor een tweede asielzoekerscentrum voor vijf à tien jaar. Eerder dan januari zal het niet worden. Wat COA-medewerkers doet verzuchten dat Amersfoort wel héél veel tijd neemt. 'We hebben elke dag opnieuw honderden slaapplekken nodig.'

Amersfoort wil de locaties goed onderzoeken op geschiktheid en de bevolking informeren. Vragen over de twee 'kansrijke' locaties voor de noodopvang beantwoorden wethouders en burgemeester aan omwonenden, die zijn ingegaan op een uitnodiging voor een 'inloopavond'. Nadrukkelijk geen inspraakavond dus. Op beide avonden, een week geleden, zijn professionals - wethouders, ambtenaren, COA-medewerkers, wijkagenten - veruit in de meerderheid. Overweldigend is de opkomst niet; acht omwonenden komen op de eerste avond af, zo'n 25 op de tweede.

Op de inloopavond van Zon&Schild praat wethouder Houwing met een echtpaar dat pal naast het terrein woont. Het wil vooral weten of de 120 vluchtelingenpubers goed beziggehouden worden zodat ze zich niet gaan vervelen en rondhangen. De wethouder 'garandeert' dat ze overdag naar school zullen gaan en sportactiviteiten en taalles krijgen. Impliciet informeert de vrouw naar de beveiliging. 'Sinds twee jaar geleden hier een verslavingsopvang kwam, is het aantal inbraken in de buurt fors toegenomen.' Houwing: 'Er zal 24 uur per dag bewaking zijn voor de asielzoekers.' De vrouw: 'Ik heb mijn eigen veiligheid geregeld met een waakhond. Die jaagt iedereen de stuipen op het lijf.'

Filteren

Er zijn vragen over het filteren van jihadisten, de duur van de opvang en of het echt blijft bij 120 jongeren. 'Het worden er beslist niet meer', stelt Houwing. Een omwonende van de dunbevolkte, lommerrijke buurt dringt bij de burgemeester aan op een betere afstemming met buurgemeenten. Want Zeist vangt in de nabijheid al asielzoekers op en Soest heeft ook vergevorderde plannen. 'Ik ben voor opvang van vluchtelingen, maar wel gespreid.' Burgemeester Bolsius verzekert hem dat de gemeentebesturen met elkaar overleggen, maar zij het moeten doen met de locaties die beschikbaar zijn.

Weerstand tegen de opvang op Zon&Schild komt van enkele bewoners van een half leegstaand gebouw waar de minderjarige asielzoekers waarschijnlijk onderdak zullen krijgen. 'Staat er dan ineens een vluchteling naast mij in de keuken, of gaat hij op mijn bank zitten?', vraagt een dame van middelbare leeftijd. De directeur van de instelling belooft dat ervoor zal worden gezorgd dat de nieuwe gasten niet zomaar bij andere bewoners naar binnen kunnen lopen.

Slechts één keer weet een omwonende de wangen van de wethouder te laten trillen. Op de mager bezochte avond voor de noodopvang vlak bij de dierentuin. De man die de wethouder lichtelijk nerveus maakt blijft twijfelen aan de belofte van het gestelde maximum van driehonderd asielzoekers. Hij schept er zichtbaar plezier in zijn achterdocht te ventileren. Houwing wil hem vertellen over de crisisopvang die ze ondanks smeekbedes van de buurt na korte tijd beëindigde 'omdat het zo was afgespro...' De man laat haar niet uitpraten en herhaalt zijn twijfels. Later op de gang zal hij zeggen dat de gemeente een 'verdeel-en-heerspolitiek' voert: 'Ze gaan buurt voor buurt af om massaal verzet te vermijden.'

Wethouder Houwing ziet het anders. 'We zijn duidelijk en transparant over wat er gebeuren gaat, zodat het bestuur zelf geen aanleiding is voor onrust.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden