Zo steekt de Stemwijzer in elkaar

Kiezen is het probleem niet, maar straks kunnen ze weer zonder mij.

Henk Krol (50Plus) en Tunahan Kuzu van Denk vullen maandag de Stemwijzer in. Beeld anp
Henk Krol (50Plus) en Tunahan Kuzu van Denk vullen maandag de Stemwijzer in.Beeld anp

In een Haags kantoor met uitzicht op de macht krijg ik onder voorwaarde van absolute geheimhouding de Stemwijzer in handen, een paar dagen voor de presentatie. Zes mensen werkten er maanden aan, ik wil weten hoe. De Stemwijzer is invloedrijk: het is een reddingsvlot voor vijf miljoen verwarden inclusief mezelf, zwemmend in het kwikzilver van de politiek.

De Stemwijzer begon in 1989 met een brochure en een floppydisk, 'we verkochten er toen zestig van' zegt aartsvader Jochum de Graaf, en heeft vervolgens alle politieke turbulentie overleefd. 'Het grondidee is nog steeds hetzelfde', een idee dat inmiddels over de rest van de wereld wordt geëxporteerd (ze zijn nu bezig met Chili, Peru) en groot werd dankzij internet: kook de verkiezingsprogramma's in tot dertig stellingen en leg die aan de kiezers voor.

Simpel, maar niet eenvoudig. Verkiezingsprogramma's doen er steeds minder toe in een feitenvrije wereld. De PVV heeft een programma van een A4'tje, onderbouwd met een berekening op een bierviltje. Inhoud is voor dummies: het gaat om de lijsttrekkers, de peilingen, de televisieshows en nu ook om in elkaar geknutseld nepnieuws. Niet voor niets twittert Geert Wilders een gemanipuleerde foto van Alexander Pechtold tussen moslimfanaten: werkt beter dan pagina's zorgvuldig met het congres besproken standpunten. Er zijn nu zelfs partijen zonder mening - sta je dan, als Stemwijzer.

'Klopt allemaal', zegt Jochum, die er nog steeds projectleider is. 'Maar wij blijven een baken van inhoudelijkheid. Wij dwingen de partijen met de billen bloot te gaan.'

Op kantoor bij ProDemos, dat de Stemwijzer maakt, werken ze dus onverstoorbaar door. Ik tref er kalme, jonge mensen: Casper Renting, Richard Heijnen en Anita de Jong, alle drie overtuigd van de noodzaak tot neutraliteit. Ze beginnen in oktober met het verzamelen van de belangrijke onderwerpen, maken er stellingen bij en slaan dan aan het schrappen. 'Gratis bier halen we eruit', zegt Anita. Dus niet alleen 'het eigen risico in de zorg moet worden afgeschaft', maar meteen erachter: 'ook als dat betekent dat de premies omhoog gaan.'

Stellingen moeten onderscheidend zijn, dat is de belangrijkste eis: duidelijke voor- en tegenstanders, anders valt er niks te kiezen. Een groslijst van 72 gaat naar alle partijen en die mogen dan zeggen of ze het eens zijn, oneens of geen mening hebben. GeenPeil en de Niet Stemmers hebben nergens een mening over, dus dat is gemakkelijk: 'Als je overal geen mening invult', zegt Richard, 'kom je daar uit.'

Als de lijsttrekkers bij de presentatie hun Stemwijzers invullen, kennen ze in elk geval allang de stellingen en de juiste antwoorden - die hebben ze zelf aangeleverd.

Natuurlijk proberen partijen de lijst te beïnvloeden, 'dat is een spel', zegt Anita, 'maar we worden niet heel zwaar belobbyd', zegt Casper, 'dat gaat heel subtiel', zegt Richard, 'maar ze maken geen kans.'

De mensen van de Stemwijzer: v.l.n.r.: Richard Heijnen, Anita de Jong en Casper Renting Beeld
De mensen van de Stemwijzer: v.l.n.r.: Richard Heijnen, Anita de Jong en Casper RentingBeeld

Stellingen schrijven is vooral gevoelig werk, zegt Anita: het moet eenvoudig zijn, je moet alert zijn op negatief en positief formuleren ('je wil niet achter elkaar nee, nee, nee) en op gevaarlijke woorden: een paspoort 'afpakken' of een paspoort 'afnemen' - het komt soms op een paar letters aan. Vorige keer gebruikten ze per ongeluk de term 'megastallen' - bevooroordeelde taal, zeggen ze nu. Casper: 'Het blijft mensenwerk met de beste intenties.'

De opbouw van de Stemwijzer is vervolgens ook belangrijk, zegt Jochum: die heeft behoefte aan een vorm van 'dramaturgie'. Dertig stellingen is al heel wat, in een tijd van korte aandachtsspannen. 'Je moet met een aansprekende stelling beginnen en eindigen' - geen wonder dus dat stelling 1 en stelling 30 afkomstig zijn van de PVV. Juist: van dat haastige A4'tje.

Blijft de vraag of je nog op verkiezingsprogramma's kunt vertrouwen.

In het verkiezingsprogramma 2012 van de PvdA staat: 'ABN Amro gaat niet naar de beurs'. Een jaar later brengt PvdA-minister Dijsselbloem de bank naar de beurs. In het verkiezingsprogramma 2017 van de PvdA staat: 'SNS mag niet naar de beurs'. De vraag is wat ik eraan heb.

De PVV gooide z'n beloftes over een pensioenleeftijd van 65 meteen overboord, toen het kabinet in zicht kwam. En toch staat het weer in het programma.

Het is als met mijn hypotheek, lang geleden afgesloten bij een bank die ik vertrouwde en die nu al vier keer is verkocht aan andere banken - de laatste keer aan ABN Amro. Niemand heeft me gevraagd of het goed was mijn hypotheek door te verkopen. Maar doe er eens iets tegen.

Het probleem is denk ik niet de zwevende kiezer. Iedereen doet z'n best. Het probleem is dat de politiek het straks ook weer zonder kiezers kan.

Reageren? t.heijmans@volkskrant.nl

Nederlandse politiek voor dummies: boek in het bezoekerscentrum van ProDemos. Beeld
Nederlandse politiek voor dummies: boek in het bezoekerscentrum van ProDemos.Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden