Zo onschuldig was Chodorkovski echt niet

Reconstructie Joekos

Poetin zorgde ervoor dat Chodorkovski, de baas van Joekos en potentieel een rivaal, voor jaren achter de tralies belandde. Was het louter een politiek proces?

Tien jaar geleden vernietigde Vladimir Poetin het trotse olieconcern Joekos, op dat moment een van de grootste van het land. De sterk man van Joekos, Michail Chodorkovski, was voor hem een bedreiging geworden en moest daarom naar de plek waar Rusland altijd zijn grote vijanden opbergt: een strafkamp.


Dat beeld, van de zakenman Chodorkowski die wordt geslachtofferd door potentaat Poetin, kreeg eind vorig jaar nog een zoveelste impuls toen Chodorkovski net voor Kerst gratie kreeg van Poetin. Een uitgeputte Chodorkovski werd in het Westen onthaald als een onsnapte verzetsheld.


Maar zo onschuldig was Joekos niet, en Chodorkovski zeker niet. In de nadagen van Gorbatsjov en onder Jeltsin, toen Rusland het Wilde Oosten werd genoemd, grepen de handigste Russen hun kansen om voor honderden miljoenen dollars aan staatseigendommen te bemachtigen. Chodorkovski was een van de eersten, de handigste en uiteindelijk de rijkste van deze 'oligarchen'.


Hij maakte handig gebruik van zijn positie in de communistische jongerenbeweging Komsomol. Dankzij zijn positie in Komsomol wist hij zich naar de voorste rijen te manoeuvreren toen de Russische staat eigendommen begon uit te delen.


In 1986 opende hij zijn eerste onderneming: een café. Een jaar later had hij een bank, al snel een van Ruslands grootste: Menatep (de naam zit ook in GML: Group Menatep Ltd). In 1992 was hij enige tijd onderminister van Energie, en een paar jaar later kon zijn Menatep voor de weggeefprijs van 300 miljoen dollar (223 miljoen euro) Joekos overnemen. De veiling waarin dat gebeurde, was volgens deskundigen gemanipuleerd, maar dat waren veel privatiseringen. Manipuleren deed hij daarna ook. Lee Wolosky, een voormalige veiligheidsadviseur van Bill Clinton, beschreef hoe Joekos in drie jaar tijd 800 miljoen dollar het land uit sluisde.


Het zou misschien allemaal in stilte zijn verlopen als Chodorkovski zich alleen aan geld 'verdienen' had gewijd, maar zijn aspiraties reikten verder. Hij bekritiseerde de 'geregisseerde democratie' van Poetin en beschuldigde overheidsfunctionarissen van corruptie. Hij financierde oppositiepartijen en sommigen zagen in hem een toekomstige president. Hijzelf mogelijk ook.


Meerdere oligarchen bedreigden Poetin, maar Chodorkovski waarschijnlijk het meest. In februari 2003 vernederde hij Poetin door hem op tv in te peperen dat de overheid corrupt was. Slechts enkele maanden later, in april 2003, kondigde hij aan dat Joekos zou fuseren met de oliemaatschappij van die andere gevaarlijke oligarch, Boris Berezovski. Mogelijk overspeelde hij toen zijn hand.


Het was snel met hem gedaan. Hij werd opgepakt in oktober 2003 en beschuldigd van belastingontduiking. Ook werden hem de manipulaties ten laste gelegd die hij had gebruikt om Joekos in handen te krijgen. In 2005 werd hij veroordeeld tot negen jaar werkkamp. In 2010 kwamen er nog eens 14 jaar bij.


De Raad van Europa beoordeelde de (eerste) rechtszaak als doorgestoken kaart: 'In deze zaak ging het niet alleen om strafrechtelijke feiten, maar ook om elementen zoals het verzwakken van een politieke tegenstander en het intimideren van andere rijke individuen.' Ook Amnesty International nam het voor de veroordeelde op.


Maar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde in juli 2013 anders. Het proces had politieke aspecten, zeker, maar het was geen politiek proces. En zeker, er was van alles wat er niet aan deugde, maar de procesgang als geheel was niet oneerlijk.


Dat er nog altijd rechtszaken rond Joekos lopen en dat ze lang niet altijd aflopen zoals de Russische machthebbers graag zouden willen, heeft alles te maken met het gezonde wantrouwen dat Chodorkovski koesterde tegen zijn eigen overheid. Om die reden bracht hij delen van zijn concern buiten het bereik van de klauwen van de Russische justitie, in oorden zoals Amsterdam en Gibraltar. Die vennootschappen konden zich met succes verweren tegen het faillissement dat door de Russische staat was uitgesproken. Twee weken geleden deed het Amsterdamse gerechtshof daarin nog een zoveelste uitspraak, ten nadele van de Russische staat.


Dergelijke rechtszaken zijn volgens deskundigen één van de redenen dat Russische multinationals zich graag in Amsterdam vestigen. Dat is zowel om fiscale als om juridische redenen interessant. Rodrigo Fernandez van onderzoeksbureau Somo noemt Nederland niet alleen een belastingparadijs, maar ook een 'verdragsparadijs'. 'Een Russisch bedrijf dat in Rusland wil investeren, kan dat beter doen via Nederland. Dan zijn de rechten van dat bedrijf beter geregeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.