Opinie

Zo'n trage kabinetsformatie kan Nederland zich niet veroorloven

Premier Mark Rutte en Alexander Pechtold (D66) tijdens een overleg met VVD, CDA, D66 en Groenlinks. Beeld anp

Waarom denken onze politieke leiders zich zo'n trage, regenteske, jarenvijftig-achtige kabinetsformatie te kunnen veroorloven? Ach, de economie marcheert goed, hoor je dan. Waarom zouden we ons haasten? Alsof regeren alleen maar om de overheidsfinanciën draait. Wat een armetierige taakopvatting van politiek!

De Britse verkiezingen hebben weer aangetoond wat voor onvoorspelbare flipperkasten onze samenlevingen tegenwoordig zijn geworden. Kiezers nemen - terecht - niets voor lief en straffen inhoudsloos fake-leiderschap ogenblikkelijk af.

Nederland kan zich helemaal geen regenteske kabinetsformatie veroorloven. Er zijn minstens drie urgenties die om actie en reactie vragen. Om te beginnen is daar Europa. Nederland raakt met de Brexit een belangrijke partner in Europa kwijt en zal zich opnieuw moeten positioneren in de post-Brexit-Europese Unie. Ik heb al eerder gewaarschuwd dat Nederland helemaal niet klaar is voor de nieuwe internationale lente die M&M, Merkel en Macron, op de mat willen leggen. De Frans-Duitse as viert de overwinning op het nationaal-populisme. In Brussel kraait het triomfalisme: de Europese Eenheid is nakende. Op schrille toon heeft Guy Verhofstadt alweer voor een allesomvattende Europese regering gepleit. We hebben snel een kabinet nodig dat de Nederlandse en Europese belangen in de euforie van het post-populistisch Europa nuchter behartigt en de Nederlandse bevolking mee weet te krijgen in een paar cruciale Europese hervormingen.

De tweede urgentie heeft te maken met de lessen van het populisme. Zou het toeval zijn dat de anti-establishment opstand het hardst heeft huisgehouden in de Angelsaksische wereld? Na Brexit en de overwinning van Trump, is de nationaal-populistische tsunami min of meer tot staan gebracht op het Europees continent. Zie de Nederlandse en Franse verkiezingen en de aanstaande Duitse verkiezingen. Heeft dat er mee te maken dat de ongelijkheden en gevoelde onrechtvaardigheden in de Angelsaksische wereld toch een factor 20 heftiger zijn dan in het meer egalitaire West-Europa en Scandinavië?

Dat levert een urgente opdracht voor het nieuwe kabinet op . Ervoor zorgen dat de voedingsbodem voor een echte doorbraak van het anti-globaliseringspopulisme geen kans krijgt in een land als Nederland. Door heel scherp te zijn op nieuwe scheidslijnen en gevoelde onrechtvaardigheden in onze samenleving.

En dat brengt ons bij de derde urgentie: de temperatuur van het samenleven. Populisme is niet alleen een onbehouwen reactie op nieuwe ongelijkheden en onzekerheden, het staat ook voor een anti-migratie en anti-islam-opstand. De jihadistische aanslagen in Europa hebben hun effect niet gemist. Uit een online-enquête van NRC Handelsblad zaterdag, bleek dat 73 procent van de respondenten van mening is dat ook het godzijdank aanslag-vrije Nederland door de terreur van moslimextremisten is veranderd. Dat de polarisatie en vreemdelingenhaat zijn toegenomen, en dat het wantrouwen tussen de bevolkingsgroepen een voedingsbodem voor populisme is.

Een belangrijke opgave van een nieuw kabinet blijft dan ook het formuleren, voorleven en stimuleren van die kernwaarden en spelregels die samenleven in diversiteit mogelijk maken. Een advies: 'Tjeenk en de vier dwergen' moeten elkaar op het Catshuis-terras omstebeurt stukjes voorlezen uit een boek dat in Vlaanderen enige furore maakt: Samenleven met Gezond Verstand van de aimabele moraalfilosoof Patrick Loobuyck. Het is een handleiding voor redelijk en beschaafd samenleven in tijden van extremisme, socialemedia-hysterie en polarisatie. Het formuleert scherp de 'overlappende consensus' van het westers samenlevingsmodel en geeft aan waar 'redelijke accommodatie' met nieuwkomers wel en niet mogelijk is.

Drie redenen waarom niet langer gedraald moet worden met de kabinetsformatie. Nederland moet klaar zijn voor de Brexit-onderhandelingen en opgewassen zijn tegen de post-Brexit-avonturen van de Duits-Franse as. Nederland moet scherp blijven op de voedingsbodem van het populisme: ongelijke kansen voor niet-hoogopgeleiden, slecht begeleide migratie en falende integratie. En een nieuw kabinet moet de elementaire spelregels van het Nederlands samenleven beter verhelderen. Wat houdt een samenleving bij elkaar? Wat verbindt mensen tot een politieke en solidaire gemeenschap? En hoe verhoudt een gedeelde nationale identiteit zich tot globalisering en Europa?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden