Direct na de militaire actie snellen mensen van het Rode Kruis met brancards naar de trein bij De Punt, 11 juni 1977.

Reconstructie Treinkaping De Punt

Zo maakten mariniers in 1977 een gewelddadig einde aan de gijzeling bij De Punt

Direct na de militaire actie snellen mensen van het Rode Kruis met brancards naar de trein bij De Punt, 11 juni 1977. Beeld Hollands Hoogte

Geluidsopnamen van de bevrijdingsactie in een trein bij De Punt, die in 1977 een eind maakte aan een langdurige gijzeling, zijn na veertig jaar vrijgegeven. De vraag of mariniers kapers hebben geëxecuteerd bij de actie blijft de overheid achtervolgen.

Vogelgeluiden worden schietgeluiden, in het drassige veld naast de gekaapte trein. De mariniers noemen elkaar X-ray, Yankee. 'Yankee, Roger, uit.' De verbinding kraakt. Het is vier uur 's ochtends op 11 juni 1977, 'negentien zeuven en zeuventig', zegt een van de commandanten van de Bijzondere Bijstandseenheid (BBE) in de microfoon die hij meedraagt.

Nooit eerder zijn deze geluidsfragmenten openbaar gemaakt. De opnamen die twee BBE-commandanten en de assistent van de bevelvoerend commandant maakten voor 'leerdoeleinden' bij de bevrijding van de gekaapte trein, gingen veertig jaar geleden de kluis in. Nu zijn ze onder druk van de rechter toch vrijgegeven, de originele geluiden van die ochtend in 1977, waarin Nederlandse speciale eenheden in een kwartier tijd een einde maakten aan de langste treinkaping in de wereldgeschiedenis.

De bandopname is bewijsmateriaal in een proces dat draait om de vraag wat er precies gebeurde bij de bevrijding van de trein, een vraag die de Nederlandse overheid al vier decennia achtervolgt. Hebben deze mariniers bij de bevrijdingsactie kapers geëxecuteerd of niet?

De kaping bij De Punt

Op 23 mei 1977 kapen negen Zuid-Molukkers ter hoogte van het Drentse gehucht De Punt de intercity van Assen naar Groningen. Tegelijk gijzelen vier Molukse jongeren 105 kinderen en vijf onderwijzers in een basisschool in Bovensmilde. De kaping bij De Punt is de tweede Molukse treinkaping in Nederland: bij een eerdere kaping, in 1975 in Wijster, schoten kapers een machinist en twee passagiers dood.

Uitweg

Het begint licht te worden aan de spoorlijn bij De Punt. De mariniers zijn met ongeveer veertig man van de BBE, de speciale eenheden van het Nederlandse leger, verdeeld over vijf aanvalsgroepen die elk op een andere plaats de trein zullen binnendringen. Vooralsnog houden ze zich schuil tussen de bomen, niet ver van het spoor.

Met opblaasbare bootjes - die in het halfduister eerst nog wel 'enigszins eh bijgepompt' moeten worden, zo fluistert een marinier - steken ze de Drentse Aa over. Aan de overkant van de rivier, door mariniers 'de sloot' genoemd, staat de trein. Daar worden dan al bijna drie weken lang ruim vijftig gegijzelden vastgehouden door negen Zuid-Molukse kapers.

Uitputtende onderhandelingen met de leider van de kapers, Max Papilaja, hebben niets opgeleverd: de negen Zuid-Molukkers zijn onvermurwbaar. 'Wij hebben slechts twee dingen voor ogen. Of vertrek naar het buitenland, of de dood.' De regering-Den Uyl ziet nog maar één uitweg om de gegijzelden te redden: de mariniers van de BBE moeten hen bevrijden met geweld.

Nieuwsgierigen inspecteren de verwoeste trein na de bevrijdingsactie. Beeld anp

Zodra de kapers zich verzetten tegen aanhouding, mag er op hen worden geschoten. De regering houdt er nadrukkelijk rekening mee 'dat naar alle waarschijnlijkheid de terroristen allen zullen worden gedood.' Zover als anderhalf jaar eerder bij Wijster, toen Molukse kapers erin slaagden om een machinist en twee passagiers te vermoorden, mag het niet weer komen.

Een codewoord over de radio: 'Mercedes.' Het beslissende sein uit Den Haag voor de militaire operatie. Maar de mariniers weten dat niet. 'Het was alleen jammer dat uh, niet bekend was uh, bij ons, wat de betekenis van Mercedes was', verzucht de commandant van aanvalsgroep vier.

'Absolute radiostilte.' 4:54 uur. Scherpschutters en mitrailleurschutters openen het vuur op die delen van de trein waar de kapers zich verschuilen, iets dat zo goed als mogelijk in kaart is gebracht met hypermoderne infraroodapparatuur. Zes Starfighters scheren over de trein in een explosie van geluid - zeven keer op de band - om de kapers te desoriënteren.

Hierdoor hebben de mariniers kans om ongezien en heelhuids de trein te bereiken. De mariniers rennen langs de spoordijk, vlak achter elkaar aan, houten springramen met explosieven op hun schouders. Het kan hun niet snel genoeg gaan. 'Ik ga het talud op, dit duurt me veel te lang', zegt de commandant van aanvalsgroep vier.

'Hou dekking hè, met je uzi.'

'Kijken naar de luitenant hé.'

'Naar binnen!'

Halfduister

De springramen worden tegen de deuren van de trein geplaatst. Op een fluitsignaal, hoorbaar op de band, exploderen ze: een, twee, drie. Helaas: niet alle deuren begeven het. De mariniers van aanvalsgroep vier schieten uiteindelijk een raam kapot. 'Door die ramen, daar!' 'Naar binnen!'

In de trein, achter de met kranten en dekens verduisterde coupéramen, heerst chaos. Gehuil en geschreeuw, schietgeluiden. 'Zo, is een best vuurgevecht.' 'Nou zeg.'

Tussen de ruim vijftig gegijzelden in het muffe treinstel, in het halfduister, proberen de mariniers de kapers te vinden. De mariniers zien nauwelijks iets. Een klaagt: ['Ik heb geen ogen meer.'] Een kaper probeert een gegijzelde te vermoorden. Om controle te krijgen, gooit een marinier een geluidsgranaat.

'Gooien?' 'Gooi!'

'Godverdomme hé.'

Zijn er mariniers gewond, wil de bevelvoerend commandant weten die buiten de trein alles gadeslaat. Zijn mannen riskeren hun leven bij deze operatie. Een militair blijkt geraakt, in zijn arm. 'O, dat is niet zo'n ramp, aan z'n arm', zegt de commandant. Uiteindelijk blijken twee mannen gewond.

De 'ziekenpa', zoals de mariniers het hoofd van de geneeskundige dienst noemen, arriveert bij de trein.

Aanvalsgroep vijf levert een gevecht in de kop van de trein, bij de machinistencabine. Hier bevinden zich drie kapers: Max Papilaja, George Matulessy, Dominggoes Rumamory. Een van deze Zuid-Molukkers komt in het vizier. 'Schiet hem neer, die vent.'

Even later: 'Deze is dood?'

Schade aan de gekaapte trein na de bevrijdingsactie. Beeld anp

'Ja, nu wel.'

Op de band klinkt gelach. Meerdere mensen lachen.

De commandant: 'Rustig aan hé.'

Nog een knal.

'Stop.'

Weer een knal.

'Jongens', zegt de commandant van aanvalsgroep vijf.

Opnieuw een knal.

'Wapens op safe, hé, wapens op safe', klinkt het vier seconden later. 'Wapens op de rug.'

Dan is het stil. De bevelvoerend commandant buiten de trein: 'Da's een best gevecht nog geweest daarbinnen zeg.' 'Volgens mij ook.'

Blauw

Maar nu keert de rust terug in het Drentse veld. 'Zijn die koeien die aan het loeien zijn, hè.'

Twintig seconden later, na wat ruis op de lijn, klinkt ineens: 'Geven ze hem genadeschot hoor.'

Dan is de actie in de trein voorbij. 'Yankee, roger out. X-ray, dit is Yankee, uh, mission completed, over.'

In de trein trekken de kruitdampen op. 'Iedereen blijven liggen, blijven liggen', zegt de commandant. 'Er is niets meer aan de hand. Alles is voorbij.' 'En één, één mannelijke uh gijzelaar is kapot', zegt een marinier. 'Is dood.'

De mariniers van aanvalsgroep vijf in de kop van de trein doen onderling hun verhaal.

'Helemaal blauw.'

'Ha ha.'

'['k Heb ze] alletwee kapotgeschoten.'

'Achter ... die leefde nog. Die heb ik helemaal [kapot] ...'


Zes kapers blijken gedood, naast twee gegijzelden. Drie kapers zijn 'krijgsgevangen' gemaakt. Ze liggen buiten op de rails. De commandant van aanvalsgroep vier: 'Als ze godverdomme te veel trillen, schiet je ze kapot, die lui.'


'Godverdomme, wat een operatie', zegt deze commandant. Dan richt hij zich tot een passagier die na drie weken gijzeling aarzelt om de trein te verlaten. 'Ah, u kunt zich buiten wel opmaken, komt u d'r maar zo snel mogelijk uit.'

Verantwoording

Deze reconstructie is gebaseerd op niet eerder geopenbaarde transcripties van geluidsopnamen van de beëindiging van de treinkaping bij De Punt en het in 2014 gepubliceerde archiefonderzoek van het ministerie van Justitie. De transcriptie van de geluidsband is in april voltooid door onderzoekers van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Als een citaat tussen vierkante haken staat, zijn de onderzoekers niet zeker van de gebruikte woordkeuze. Tijdsaanduidingen zijn bij benadering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden