Zo maakt IS gebruik van eenlingen als Omar Mateen

IS maakt gebruik van eenlingen als Omar Mateen, die zondag in een homoclub in Orlando 49 mensen doodschoot. De terreurgroep claimt aanslagen zonder dat er van tevoren contact is geweest met de aanslagpleger. Er is één voorwaarde: de aanslag moet in het straatje passen.

Een foto van Omar Mateen op de sociaalnetwerksite Myspace. Beeld AFP

Voordat Omar Mateen de trekker overhaalde in een homobar in Orlando, belde hij het Amerikaanse noodnummer 911 om steun te betuigen aan IS-leider Abu al-Baghdadi. Niet veel later bracht het persbureau Amaq, dat gelieerd is aan de terreurgroep, een bericht naar buiten waarin het 'een bron' citeerde die bevestigde dat IS achter de aanslag zat.

Het is de vraag of Mateen vooraf contact heeft gehad met IS-kopstukken. Toch zal zijn daad de boeken ingaan als een aanslag die is uitgevoerd door de machtige terreurgroep. Dat geeft hem in zekere zin status.

Met zijn eenmansactie voldoet de schutter aan het plaatje van een 'lone wolf', een terrorist die op eigen houtje, al dan niet uit naam van een organisatie, handelt. Maar volgens terreurdeskundige Jelle van Buuren, verbonden aan de Universiteit van Leiden, is deze term achterhaald. 'We spreken tegenwoordig van 'lone actors' of 'potentieel gewelddadige eenlingen'. Rondom de term 'lone wolf' is een soort romantische connotatie ontstaan. Het suggereert bovendien dat er een bepaald menstype is, terwijl er tal van varianten zijn.'

De lone wolf bestaat niet

Als een mysterieuze schaduw doemt het woord vaak op, na een terroristische aanslag door een eenling: de lone wolf. Maar zo alleen zijn ze helemaal niet, stelt onderzoeker Paul Gill. (+)

Mengvormen

Grofweg zijn er volgens Van Buuren twee types: iemand die verbonden is aan een terreurorganisatie en in opdracht daarvan handelt. Of iemand die in volledige eenzaamheid een plan voor een aanslag beraamt. Een voorbeeld daarvan is de Unabomber, een Amerikaanse wiskundige die vanuit zijn boshut in Montana dodelijke bombrieven verstuurde, totdat hij in 1996 werd gearresteerd.

'In de praktijk gaat het veelal om mengvormen', zegt Van Buuren. 'Het is mogelijk dat de aanslagpleger contacten heeft binnen een bepaalde organisatie, dat er chat- of emailverkeer heeft plaatsgevonden en dat er toestemming is gevraagd aan de emir. Maar soms is ook gewoon sprake van een aanslag op basis van een eigen ideologie, religie, persoonlijke frustratie of psychosociale problemen. Uiteindelijk wordt er dan een label opgeplakt om er toch nog iets legitiems van te maken.'

Bij de aanslag in Orlando lijkt er ook sprake te zijn van persoonlijke frustratie. Mateen liet zich tegenover zijn omgeving geregeld negatief uit over homo's. Tegelijkertijd past de aanslag perfect in het straatje van IS, die in het kalifaat homo's op gruwelijke wijze executeert. Het is voor de terreurgroep dus aantrekkelijk om een dergelijke aanslag te claimen.

Anders is dat bij een aanslag zoals die bij het chemiebedrijf in het Franse Saint-Quentin-Fallavier, in juni vorig jaar. Een man onthoofdde zijn baas en hing vervolgens een IS-vlag op. De terreurgroep heeft de aanslag nooit opgeëist. Volgens Van Buuren maakt IS hierin een afweging: als een aanslag binnen de ideologie past, wordt het opgeëist, anders niet.

Soms gaat het mis, zoals tijdens de gijzelactie in een koffiebar in het Australische Sydney, zo'n anderhalf jaar geleden. Ook hier hing een man een IS-vlag op, waarop de organisatie liet weten inderdaad achter de aanslag te zitten. 'Toen IS erachter kwam dat hij van een verkeerde geloofsrichting was, trok de organisatie die claim snel in', zegt Van Buuren. 'Dat claimen en opeisen is een virtueel spel.'

Theodore Kaczynski, beter bekend als de Unabomber. Beeld ap

Oproep IS

Geregeld neemt IS het voortouw. In september 2014 deed de woordvoerder van de groep, Abu Muhammad al-Adnani, een oproep aan al zijn volgelingen om terreurdaden uit naam van IS te plegen. 'Je hoeft daarvoor geen toestemming te vragen', luidde het decreet. Vorige maand deed al-Adnani opnieuw een oproep, ditmaal om aanslagen te plegen tijdens de ramadan, de islamitische vastenmaand die tot 5 juli duurt. De aanslag in Orlando zou een direct gevolg kunnen zijn van deze oproep.

'Het feit dat de verhouding tussen het individu en de gemeenschap zo fluïde is, maakt dat het voor een club als IS zo makkelijk is een aanslag te claimen', zegt Van Buuren. 'Het gevolg is dat het gevoel van kwetsbaarheid toeneemt. IS wil laten weten: we zijn overal, je bent nergens meer veilig. Dat is onderdeel van hun propagandaslag.'

Uit een rapport dat in maart van dit jaar is uitgebracht door onder meer de Universiteit Leiden blijkt dat vier op de tien eenlingen die aanslagen hebben uitgevoerd dit vooraf hebben aangekondigd op internet. Een op de vijf heeft bovendien iets laten vallen in het bijzijn van vrienden en familie. Toch is het voor inlichtingendiensten lastig om eenlingen zoals de schutter van Orlando vroegtijdig op te sporen.

'Mateen stond op een FBI-lijst, er is met hem gepraat, maar vervolgens is er geen bewijs gevonden en kom je dus geen stap verder', zegt Van Buuren. 'Als een aanslagpleger iets in zijn omgeving heeft laten vallen, dan is dat een duidelijkere aanwijzing. Dan kan het meer in de context worden geplaatst en zie je hoe iemand erbij kijkt, maar dan moet zo'n familielid of vriend vervolgens wel naar de politie stappen. Dat gebeurt zelden.'

Al-Adnani (met geblurred gezicht om zijn identiteit te verhullen) deed in 2014 een oproep om aanslagen te plegen. Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden