INTERVIEW

Zo maak je grensoverschrijdende film

Op 27 januari begint voor het publiek het filmfestival in Rotterdam. Met alle ruimte voor grensoverschrijdende cinema, bijvoorbeeld van Laurie Anderson en Apichatpong Weerasethakul. De Volkskrant sprak beide filmmakers.

Geesten en goden zijn in Cemetery of Splendour, net als in Thailand zelf, de gewoonste zaak van de wereld. Beeld
Geesten en goden zijn in Cemetery of Splendour, net als in Thailand zelf, de gewoonste zaak van de wereld.Beeld

Laurie Anderson

Performancekunstenares-popster Laurie Anderson (68) maakte met Heart of Dog een poëtische, sterk boeddhistisch getinte handleiding hoe om te gaan met verlies en angst.

Heart of a Dog is een film waar je iets aan hebt, stelt de New Yorkse performancekunstenares Laurie Anderson nuchter, zonder een zweem van hoogdravendheid. Iets aan kúnt hebben, althans.

Als je huisdier overlijdt, bijvoorbeeld. Of een door jou bewonderde kunstenaar. Of je echtgenoot. Of je huisdier, die kunstenaar én je echtgenoot, zoals Anderson overkwam. Maar ook als je je bedreigd voelt in je vertrouwde omgeving, omdat terroristen vanuit de lucht aanvielen. Of bedreigd door haviken - in het geval van Andersons hondje Lolabelle, dat tijdens een wandeling werd aangezien voor een konijn.

In een 75 minuten lang kronkelend video-essay biedt Anderson een poëtische, sterk boeddhistisch getinte handleiding hoe om te gaan met verlies en angst. Heart of a Dog, uiteengezet in een mix van animatie, homevideo en muziek, begint met een getekende weerslag van een van haar dromen: hoe ze zelf haar hondje op de wereld zet, nadat het dier is ingenaaid in haar buik.

De film is gemaakt op verzoek. Een producent van cultuurzender Arte vroeg Anderson, die in 1981 een avant-gardistische pophit scoorde met O Superman, haar levensfilosofie vast te leggen. Anderson: 'Ik héb helemaal geen levensfilosofie, antwoordde ik. Toen vroeg hij me een film over mijn hond te maken: want daar praat ik zo vaak over. Nou, die verhalen werden meer verhalen en aanverwante verhalen, en uiteindelijk beslaat Heart of a Dog dus mijn levensfilosofie - die producent luisde me erin.'

Níét over Lou Reed

In besprekingen van haar film is een vergelijking getrokken tussen het hondje - een terriër - en Andersons in 2013 overleden echtgenoot, rockmuzikant Lou Reed. Dat weerspreekt ze: de film gaat in eerste instantie níét over Lou Reed, al duikt de muzikant aan het einde wel nog even op.

'Ik maak het de kijker niet makkelijk, door soms het perspectief van een hond te kiezen. Volgens mij is dit een film over verhalen, de betekenis van verhalen in onze levens. Hoe we van elke ervaring altijd weer een verhaal maken. Het liedje aan het slot van de film, Turning Time Around (van Lou Reed, red.), is belangrijk. Maar het is me niet te doen om nostalgie. Het gaat om het nu.'

Een van de oefeningen die Anderson in haar film aanbeveelt, is het leren je bedroefd te voelen zonder dat je bedroefd bent. 'De gedachte is dat je het gevoel analyseert, maar tegelijk niet bedroefd wordt. Soms lukt me dat, soms faal ik.'

De oefening komt van haar levenscoach, een boeddhistische leraar, Mingyur Rinpche, die veelvuldig wordt aangehaald in Heart of a Dog en vier jaar lang vermist was. 'Hij zou drie jaar gaan mediteren in een grot. Ga me niet zoeken, schreef hij op een briefje voor zijn assistenten.'

null Beeld x
Beeld x

Openingstoespraak

Gisteravond opende directeur Bero Beyer de 45ste editie van IFFR, in aanwezigheid van koningin Máxima, burgemeester Aboutaleb en de Spaanse cineast Pere Portabella. Het twaalfdaagse festival trapte af met de wereldpremière van Beyond Sleep van Boudewijn Koole, naar de roman van W.F. Hermans.In zijn openingstoespraak hield Beyer een pleidooi voor cinema als verbindende kunstvorm in een open samenleving, juist nu de wereld zich in een 'turbulente clash' bevindt.

Klinkt als een moeder

Laurie Anderson spreekt op moederlijke toon, net als de voice-over in haar film. Alsof ze haar gehoor (een vijftal journalisten in Venetië, waar Heart of a Dog najaar 2015 in wereldpremière ging) een verhaaltje voorleest waarin het is toegestaan de werkelijkheid iets op te rekken. Over honden: 'Een van de dingen die honden aan ons waarderen, is dat we de auto uitvonden. Honden houden van snelheid. Honden bewonderen ons en dat vinden mensen fijn.'

In haar film rijgt ze van alles aaneen, van sterfscènes tot jeugdherinneringen, maar reflecteert ze ook met humor op de na 11 september 2001 zo veranderde Amerikaanse samenleving. Ineens doken overal zwaargewapende militairen op in het straatbeeld, hingen er op stations waarschuwingsborden vol ready made poëzie: 'Als u iets ziet, zeg dan iets - hopelijk is het niets.' Zoals hondje Lolabelle ineens overal haviken vermoedde, spiedden de Amerikanen naar terroristen.

Wat ze van Lou Reed opstak, zegt ze even later in het gesprek, vormt toch ook de kern van Heart of a Dog. 'Zijn felheid als artiest hielp me dingen te zien zoals ze zijn. Dat onze levens rommelig zijn, zonder plot verlopen. Wij zelf maken er een verhaal van, leggen dat verhaal over de rommel.'

Het weduwschap is niet wat ze had verwacht. 'Mensen zeggen je vooraf hoe moeilijk het zal zijn, maar ik ervaar een grote vrijheid. Als je decennia lang met een partner leeft, ga je in veel manieren op elkaar lijken. Nu hij weg is, bevind ik me in een behoorlijk andere wereld. Alsof er een deur opengaat.'

Ze heeft zijn muziek nog, zegt Anderson. 'En onze regels. We hadden samen drie regeltjes, om ons leven makkelijker te maken: wees voor niemand bang; zorg voor een goeie bullshitdetector; wees zachtaardig. Als je die drie onthoudt, ben je er.'

null Beeld x
Beeld x

Apichatpong Weerasethakul

Gouden Palmwinnaar Apichatpong Weerasethakul (45) over Cemetry of Splendour, een film over een epidemie van een mysterieuze slaapziekte in een Thais dorpje.

'Ik ben opgegroeid in een cultuur waar geesten en goden totaal vanzelfsprekend zijn', zegt Apichatpong Weerasethakul, roepnaam Joe, halverwege het interview. 'Een alledaags verschijnsel.'

De Thaise filmer heeft het idee dat hij iets moet ophelderen. De zojuist gestelde vraag van een journalist over de precieze betekenis van de mythische geestwereld in zijn film Cemetery of Splendour vindt hij moeilijk te beantwoorden, omdat er geen precieze betekenis is. Die geesten zijn er gewoon; onlosmakelijk verbonden met het leven. Wat westerlingen soms als magisch-realisme omschrijven, is voor Weerasethakul de gewoonste zaak ter wereld.

De doodgewone gedachte als zogenaamde werkelijkheid

Daarom onderbreekt hij - op een winderig terras in Cannes, waar zijn film vorig jaar mei in wereldpremière ging - het groepsgesprek voor een korte anekdote. 'Vorige week was het zo heet in Thailand dat het asfalt op enkele plaatsen smolt en van vorm veranderde. Onmiddellijk verzamelen zich dan mensen langs de weg om tot het asfalt te bidden. Mij zal je niet snel tot asfalt zien bidden, maar in mijn films neem ik het heel serieus: de doodgewone gedachte dat er meer is dan de zogenaamde werkelijkheid. In mijn land kijkt men voortdurend voorbij die realiteit.'

Cemetery of Splendour gaat over een tot ziekenhuis omgebouwd schooltje, waar een groep soldaten aan een mysterieuze slaapziekte wordt behandeld. Een oudere verzorgster met mank been, Jen, richt zich speciaal op één van hen, Itt. Een medium communiceert met de soldaten in hun droomwereld, waar mogelijk ook de geesten leven van strijders die op deze plek, in de tijd van het Khmerrijk, ooit oorlogen uitvochten.

Begrijpen hoef je het niet precies, stelt Weerasethakul gerust. Tenminste, het is ook in Cemetery of Splendour onnodig de exacte betekenis en onderlinge samenhang te doorgronden van gebeurtenissen uit mythologieën, dromen, het heden of verleden. 'De film werkt meer op emotioneel dan op intellectueel niveau.'

Vijf jaar nadat hij tot verrassing van velen in Cannes de Gouden Palm had gewonnen met zijn magisch-ondoorgrondelijke Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives, filmt Weerasethakul nog altijd in een fijnproeversniche. Maar de nuchtere vanzelfsprekendheid waarmee hij de realiteiten in zijn film vervlecht, maakt van Cemetery of Splendour een relatief toegankelijke film - binnen de wetten van zijn unieke universum uiteraard. 'Ik heb het gevoel dat ik minder experimenteer dan ooit.' Als voorbeeld noemt hij de prettig bedwelmende scènes waarin de slapende soldaten worden behandeld met lichttherapie - tl-lampen naast hun bed zetten de ziekenhuisruimte achtereenvolgens in een rustgevende blauwe, paarse, groene of rode gloed. De film wordt de behandeling, als het ware. 'Die beelden zijn een expressie van mijn gevoel tijdens dromen of meditatiesessies.'

Wie toch betekenis zoekt, komt terecht bij de meest recente militaire staatsgreep in het land, anderhalf jaar geleden. Dat het alleen soldaten zijn die in Cemetery of Splendour in een keurige rij op de narcolepsieafdeling liggen, is geen toeval. Ze liggen daar als marionetten, onder controle van een hogere macht. Enerzijds symboliseren ze het machtsvertoon van het leger, anderzijds zijn ze zelf ook slachtoffer. 'Het aantal hooggeplaatste generaals in Thailand is inmiddels hoger dan in de VS, dat geeft te denken.'

null Beeld
Beeld

Film als vorm van ontsnapping

De symboliek is noodzaak, zegt hij, om over de Thaise politiek te vertellen. 'In mijn film is slaap een vorm van ontsnapping. In slaap vinden de soldaten een nieuwe realiteit. Tijdens het slapen zijn ze vrij, kunnen ze alle kanten op. Alsof ze naar de film gaan. Film is ook een vorm van ontsnapping, ziet u? Een hypnosemachine.'

Toch klinkt hij bezorgd. 'De afgelopen jaren belanden steeds meer mensen in Thailand in de gevangenis vanwege hun politieke ideeën. Daar moeten ze, zoals de overheid dat noemt, een gedragsverandering ondergaan. Je dient een contract te ondertekenen waarin je aangeeft af te zien van politieke activiteit, op straffe van vervolging. Het is klassieke angstpolitiek. Natuurlijk voel ik dat. Voortdurend stel ik mijzelf de vraag: mag ik mij wel artiest noemen als ik mijzelf niet open kan uitspreken?'

Zijn Gouden Palm creëerde in eigen land geen nieuwe mogelijkheden. Minzaam: 'Aan filmcultuur hecht mijn overheid weinig waarde. Ja, ik doe aan zelfcensuur. Ik moet wel. Dat kan zeer frustrerend zijn. Verstikkend zelfs.'

Maar niet dodelijk. 'Terwijl ik de film hier in Cannes voor het eerst met publiek bekeek, voelde ik blijdschap. Tussen de regels door zeg ik wat ik niet letterlijk kan zeggen. Ik verafschuw het militaire systeem: de soldaten die het in stand houden, willen er mogelijk ook aan ontsnappen. Dit is precies de film die ik wilde maken.'

Het liefst wil ik naar Zuid-Amerika. Daar zijn voor mij veel verhalen te vertellen - de herinneringen hangen er in de lucht.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden