Analyse Koninklijke onderscheidingen

Zo kreeg de sultan van Brunei zo'n hoge Nederlandse onderscheiding

De sultan van Brunei, die ervoor heeft gezorgd dat homo’s in zijn land dood door steniging boven het hoofd hangt, is Ridder-Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Dat is de hoogste koninklijke onderscheiding die Nederland kent. Waarom werd hij zo geëerd?

Het goud druipt nog net niet van de muren van het Istana Nurul Iman, het koninklijk paleis van Brunei. Alles is overdadig aan wat volgens het Guinness Book of Records het grootste regeringspaleis ter wereld is: van de 22-karaats gouden koepels en 1.800 luxe kamers tot de bijna 600 kristallen kroonluchters en vele duizenden bolides, die vooral stilstaan in de ondergrondse parkeergarage. Zelfs Beatrix en Willem-Alexander, niet onbekend met luxe, moeten hun ogen hebben uitgekeken tijdens hun staatsbezoek aan Brunei in januari 2013. Alsof niet sultan Hassanal Bolkiah (72) er woont, maar koning Midas zelf.

Achter die façade van pracht en praal gaat een andere wereld schuil: die van de kleine half miljoen Bruneiers. Zij profiteren mee van de gigantische opbrengsten van de olie- en gasproductie (Brunei is het op drie na rijkste land ter wereld) in de vorm van gratis onderwijs en gezondheidszorg, maar betalen daarvoor met de inperking van hun vrijheden. De pers ligt aan banden, van vrijheid van meningsuiting of godsdienstvrijheid is geen sprake. De straf op diefstal? Een afgehakte hand. Vrouwen hebben minder rechten en moeten gehoorzamen aan hun mannelijke voogd. Binnen een huwelijk is verkrachting niet mogelijk. Op het praktiseren van homoseksualiteit stond al een maximale celstraf van tien jaar, maar sinds kort hangt homoseksuelen ook dood door steniging boven het hoofd.

Sharia

Een deel van deze islamitische wetten is pas enkele weken van kracht; de sultan voert de sharia sinds 2014 stap voor stap in. Toch heerste Bolkiah, een halve eeuw aan de macht, ook daarvoor al als een autocraat over Brunei. Het weerhield koningin Beatrix er niet van een bijzondere onderscheiding voor de sultan mee te nemen. Bolkiah werd benoemd tot Ridder-Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw, de allerhoogste koninklijke onderscheiding die Nederland kent. Volgens de Kanselarij der Nederlandse Orden, beheerder van het totale systeem van decoraties, zijn er maar ‘tientallen’ levende dragers van de eretitel. Onder hen amper Nederlanders – buiten het Koninklijk Huis zijn geen Nederlandse dragers bekend. Navraag bij de Kanselarij levert geen namen op: de organisatie wijst op de Europese privacywet.

Volgens het reglement is een onderscheiding in de Orde van de Nederlandse Leeuw (die prestigieuzer is dan de bekendere Orde van Oranje-Nassau) slechts bestemd voor personen die de samenleving vooruithelpen met ‘bijzondere verdiensten van zeer exceptionele aard’. Voor de rang van Ridder-Grootkruis moet zelfs niets minder dan ‘puur individuele genialiteit’ worden bewezen. Denk aan Nobelprijswinnaars. Zij kunnen worden voorgedragen door hun universiteit. Een speciale commissie, het Kapittel voor de Civiele Orden, brengt een advies uit, de meest betrokken minister beslist.

Dat de sultan van Brunei een genie is, valt niet uit sluiten, maar het is niet de reden waarom hij de gouden ster van Ridder-Grootkruis opgespeld kreeg. Rond staatsbezoeken gaan alle gebruikelijke eisen overboord: in plaats van een beloning voor bewezen diensten dienen de decoraties als smeermiddel voor een succesvol staatsbezoek, in de hoop de (economische) relaties tussen de landen op te poetsen. Zo ging het ook in 2013. In het opulente paleis van de sultan werd koningin Beatrix behangen met het ‘Grootlint in de Koninklijke Familieorde van de Kroon van Brunei’. Het was een ruil: voor wat, hoort wat.

Vergelijkbaar

Voorafgaand aan zo’n staatsbezoek bedisselen diplomaten van beide landen achter de schermen wie welke onderscheiding krijgt, bevestigen de Kanselarij en het ministerie van Buitenlandse Zaken. De decoraties moeten even zwaar wegen: de koningin van Nederland krijgt iets van vergelijkbaar prestige als de sultan van Brunei, een Nederlandse minister hetzelfde als een buitenlandse minister, enzovoort. De lijst eindigt bij de ambtenaren die in de delegatie meereizen. Ook wordt gekeken naar de historische praktijk en de relatie tussen de landen. ‘Het is dus geen one size fits all’, licht het ministerie toe.

Ben Bot, minister van Buitenlandse Zaken van 2003 tot 2007, noemt het uitruilen van eretitels ‘een automatisme’. ‘Wij geven medailles aan Brunei en Brunei aan ons. Als minister bemoei je je daar niet zo mee. Het zal wel goed zitten.’ Volgens Bot wordt niet gekeken naar hoe democratisch een land wordt gerund. ‘Dan houdt het uitdelen snel op.’ Zelf heeft hij ‘dozen vol van die dingen’. ‘Met verdienste heeft het niets te maken. Het is een totaal ouderwetse traditie. Eigenlijk past het niet meer in onze tijd.’

Maar, voegt hij toe: voor de sultan is zo’n onderscheiding wel ‘een teken van respect’. ‘En je bevestigt er de warme banden tussen de twee landen mee.’ Een goede verstandsverhouding biedt kansen voor bijvoorbeeld Nederlandse ondernemers – online houdt Buitenlandse Zaken een pagina bij over alle zakelijke mogelijkheden in Brunei. De houding van de koopman levert nu eenmaal meer op dan die van de dominee. Net als in China, waar premier Rutte tijdens een staatsbezoek vorig jaar de lokale mensenrechtensituatie ter sprake bracht, maar waar het toch vooral ging om de goede handelsrelatie.

Makkelijk

Hoe makkelijk ook buiten staatsbezoeken om over het uitdelen van onderscheidingen wordt gedacht, blijkt uit interne documenten van het ministerie van Buitenlandse Zaken die de Volkskrant verkreeg met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). In januari 2018 stelde een ambtenaar toenmalig minister Zijlstra voor om de jaarlijkse Mensenrechtentulp, een prijs voor verdedigers van mensenrechten wereldwijd, uit te reiken aan de Jordaanse prins Zeid Ra’ad Al Hussein. Zeid zou later dat jaar vertrekken als Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties. Maar ‘ook een NLse koninklijke onderscheiding voor Zeid kan worden overwogen’, schreef de ambtenaar erbij.

In eerste instantie had Zijlstra geen trek in het uitreiken van de Mensenrechtentulp aan Zeid. ‘Zie echter niet in waarom die dan naar Zeid zou moeten gaan’, krabbelde Zijlstra in de kantlijn van de memo. De Jordaniër wordt beschuldigd van een poging om kindermisbruik door Franse VN-soldaten in de doofpot te stoppen. Een Zweedse klokkenluider die melding maakte van het misbruik werd door Zeid geschorst omdat hij zonder toestemming van de prins de Franse autoriteiten had ingelicht. Een onafhankelijk panel pleitte de klokkenluider later volledig vrij en noemde de schorsing onrechtmatig.

Een week na zijn afwijzing ging de minister alsnog overstag. Volgens een ambtenaar was de VVD’er na ‘een zeer goed kennismakingsgesprek’ met de ‘sympathieke’ Zeid op de jaarlijkse economische top in het Zwitserse Davos ‘zo enthousiast’ over zijn ‘persoonlijke kennis, analyse en bevlogenheid’, dat hij terugkwam op zijn besluit. Naast de bronzen prijs kreeg de prins een geldbedrag van 100 duizend euro.

Felle kritiek

Zijlstra’s opvolger, Stef Blok, zou later felle kritiek krijgen vanuit zijn eigen coalitie voor het uitreiken van de prijs aan de controversiële Zeid. CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt heeft geen goed woord over voor de manier waarop de Jordaniër aan de Mensenrechtentulp is gekomen. ‘Het is stuitend dat bij deze toekenning van een belangrijke staatsprijs geen grondige analyse over de achtergrond van iemand wordt gemaakt’, zegt Omtzigt. ‘Al in 2015 stelde ik vragen aan de secretaris-generaal van de VN over het ontslag van de klokkenluider, die misbruik van kinderen door Franse vredestroepen aankaartte.’

In de Tweede Kamer staan coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie open voor een herziening van het systeem. ‘Een prijs geven aan een schender van mensenrechten als de sultan van Brunei is ontzettend ongepast’, zegt ChristenUnie-Kamerlid Joël Voordewind. ‘Zeker met Den Haag als hoofdstad van het internationaal recht. We moeten opnieuw kijken naar die onderscheidingen. Neem voortaan maar Delfts blauw mee.’ Een herziening kan rekenen op de steun van GroenLinks, SP en PvdA.

Volgens de regels kan een medaille pas worden afgepakt bij een celstraf langer dan een jaar. Een deel van de partijen ziet desondanks graag een brief naar het gouden paleis in Brunei uitgaan om de onderscheiding van sultan Bolkiah terug te vragen. Een slecht idee, vindt oud-minister Bot. ‘Het stenigen van homoseksuelen is zeer verwerpelijk, maar als zo’n man destijds iets heeft gekregen… Dan draai je het om naar een belediging. Daar help je de homoseksuelen in Brunei niet mee. Integendeel.’

Met medewerking van Erik Verwiel.

Lees verder

Een ruime meerderheid in de Tweede Kamer wil het systeem van koninklijke onderscheidingen herzien. Directe aanleiding is de commotie rond de sultan van Brunei. ‘De sultan krijgt dat ereteken zomaar, terwijl een oudere vrouw die al dertig jaar de buurtvereniging in een dorp draagt, geen of een lagere onderscheiding krijgt’,

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden