Zo gaan zes Brabantse bestuurders drugsmisdaad te lijf

De zes belangrijkste bestuurders van Brabant hebben een 'deltaplan' ontwikkeld om de georganiseerde criminaliteit in hun provincie een flinke klap toe te brengen. Daarvoor moeten wetten soms op de schop. 'Geef ons de ruimte te experimenteren.'

Bijeen op landgoed Luchtenburg in Ulvenhout. Van links af John Jorritsma, Wim van de Donk, Ton Rombouts, Paul Depla, Elly Blanksma en Peter Noordanus. Beeld null
Bijeen op landgoed Luchtenburg in Ulvenhout. Van links af John Jorritsma, Wim van de Donk, Ton Rombouts, Paul Depla, Elly Blanksma en Peter Noordanus.

Burgemeester Peter Noordanus van Tilburg heeft weleens alle makelaars van de stad uitgenodigd voor een 'opvoedend' gesprek: 'Wees alert op dubieuze vastgoedkopers die met miljoenen zwaaien.' En collega Paul Depla van Breda is gaan praten met bouwmarkten: 'Valt u weleens op dat er midden in de winter opeens veel isolatiemateriaal voor buitenzwembaden wordt verkocht? Dat wordt dus gebruikt voor de hennepteelt. Zo zijn bouwmarkten onbedoeld leverancier van drugscriminelen.'

Het is alle hens aan dek in de strijd tegen de georganiseerde criminaliteit in Noord-Brabant. Daarvoor is zeven jaar geleden al een taskforce opgericht, waarin gemeenten, politie, justitie en belastingdienst nauw samenwerken. De georganiseerde overheid tegen de georganiseerde misdaad - die aanpak heeft vruchten afgeworpen. Maar er is meer nodig.

De laatste tijd wordt steeds meer de samenwerking gezocht met 'maatschappelijke partners'. Ook banken moeten hun verantwoordelijkheid nemen, of makelaars, bouwmarkten, autoverhuurbedrijven en vakantieparken. Want ondergrondse criminelen infiltreren steeds meer in de bovenwereld, om producten of diensten te kopen voor hun drugsactiviteiten, of om hun winsten wit te wassen.

'Als bij mij in de straat tien kapperszaken komen en er zit nooit iemand in de stoel, dan kun je op je klompen aanvoelen dat het witwasfabrieken zijn', zegt Elly Blanksma van Helmond. Depla: 'Daar wordt wel veel gewassen, maar vooral witgewassen.'

Het gaat de hele samenleving aan. Want hele woonwijken worden geïnfecteerd, kinderen zien het slechte voorbeeld en beginnen steeds jonger mee te doen: waarom zou je nog werken als je zo makkelijk rijk kunt worden in de wiet?

'Als je aan het begin van je carrière staat, dan moet je wel verdomd sterk in je schoenen staan om de verleiding te weerstaan', aldus commissaris van de koning Wim van de Donk. 'Zo kun je een hele generatie zien wegzakken. Dit bedreigt echt de kwaliteit van onze samenleving. Daarom moeten we nu ook ongebruikelijke dingen durven doen.'

John Jorritsma, vorig jaar nog commissaris van de koning in het 'veilige' Friesland, zegt geschrokken te zijn van de liquidatielijsten die hij onder ogen kreeg met namen van mensen 'uit de crimescene'. De nieuwe Eindhovense burgemeester: 'Je ziet niet alleen wat de burgers in de krant lezen. Je ziet namen en rugnummers, je beseft dat je in de harde werkelijkheid terecht bent gekomen.'

Tegenover hem zit oudgediende Ton Rombouts, al 21 jaar burgemeester van Den Bosch, de hoofdstad van Brabant, die cynisch opmerkt: 'We zeggen jaar in jaar uit dat de criminaliteit daalt, en dat is ook zo voor de traditionele zichtbare vormen: auto- en woninginbraken en fietsendiefstallen. Maar het besef is bij mij wel doorgedrongen dat de onzichtbare criminaliteit niet in al die monitors en lijstjes voorkomt.'

Zo hebben ze allemaal hun verhalen, de zes belangrijkste openbare bestuurders in Brabant. In het kader van het samenwerkingsverband BrabantStad zijn ze bijeengekomen voor een informele brainstormsessie bij de open haard op landgoed Luchtenburg in Ulvenhout, vlak bij Breda.

Ze hebben een plan om de georganiseerde criminaliteit, ook wel ondermijnende criminaliteit genoemd, een flinke klap toe te brengen. Met slimme, innovatieve maatregelen: de regio Eindhoven heet niet voor niets Brainport, enkele jaren geleden uitgeroepen tot de slimste regio van de wereld. Ze noemen het 'een deltaplan tegen de ondermijnende criminaliteit', ook al zijn ze niet allemaal zo gelukkig met die benaming. 'Weer een deltaplan? Dan zijn we zo zeven jaar verder. We moeten nu in actie komen', zegt Jorritsma. 'Het mag geen lippendienst blijven of verkiezingsretoriek.'

Zo zou het deltaplan eruit kunnen zien:

1. Innovatieve wetgeving

Strafprocessen tegen verdachte drugscriminelen kunnen eindeloos worden gerekt door gewiekste advocaten. Soms duurt het wel acht jaar voordat ze voor de rechter staan. En als ze dan tot twee jaar cel worden veroordeeld en justitie kan overgaan tot het plukken van de crimineel, is het geld allang gevlogen. 'Dat is allang naar de Canarische Eilanden of elders gebracht', aldus Jorritsma. 'Laten we ervoor zorgen dat als iemand wordt gepakt, zijn geld en andere bezittingen meteen in een escrow (geblokkeerde rekening) wordt gezet. Het vermogen wordt bij de notaris vastgelegd. Als hij jaren later van de rechter gelijk krijgt, zeg je: sorry meneer, u krijgt uw geld terug met rente. En zo niet, dan heb je meteen al zijn criminele vermogen te pakken.'

Depla: 'Het idee nu is dat je in de criminele wereld heel makkelijk geld kunt verdienen en ze pakken het toch niet af. Als je buurman het doet, en jij gaat elke dag braaf naar je werk, dan voel jij je gekke henkie. Een jaartje cel is gewoon ingecalculeerd. Je pakt criminelen het diepst in hun portemonnee. Maar je laat ook aan de samenleving zien: georganiseerde criminaliteit loont niet.'

Vorig jaar werd 36 miljoen euro afgepakt van criminelen, zo meldde de Brabantse taskforce. Dat bedrag stijgt wel, maar in verhouding tot de criminele vermogens blijft het 'een druppel op een gloeiende plaat', aldus Rombouts.

Zo zijn er meer juridische knelpunten die met innovatieve wetgeving kunnen worden aangepakt. Neem de verlenging van het voorarrest. Vaak worden verdachten in afwachting van hun proces op vrije voeten gesteld. 'Vanuit de rechtsstaatgedachte hartstikke mooi, maar doe dat nou niet met drugscriminelen, want die gaan meteen weer door met hun activiteiten', zegt Depla. 'Neem iemand als meneer Otto (oprichter van motorclub No Surrender). Het helpt wel als die even uit het systeem wordt gehaald. Eenmaal op vrije voeten gaat hij zijn bedrijfstak weer organiseren.'

Ze noemen het de 'Ondermijningswet', de Brabantse evenknie van de 'Rotterdamwet' die destijds is gemaakt vanuit de praktijkproblemen met leefbaarheid en woningtoewijzing in stedelijke woonwijken. 'De essentie is dat je vanuit acute problemen in de praktijk aanpassingen aanbrengt in de wet', aldus Noordanus. 'Ik zeg vaak: wetgever, snappen jullie wel hoe het werkt hier?'

Hij noemt nog een ander voorbeeld: 'In steden zijn opeens zoveel moneytransferwinkeltjes. Die vallen niet onder het toezicht van De Nederlandsche Bank. Het kan natuurlijk enorm druk zijn geworden op de internationale geldmarkt, maar wij hebben het vermoeden dat in die tak van sport bakken met geld worden witgewassen. Dan ligt het toch voor de hand, innovatieve wetgever, dat je dat probleem analyseert en lik-op-stuk die branche aanpakt.'

Depla: 'Als we het ene symptoom via wetgeving hebben aangepakt, doemt een ander symptoom al weer op. De verschijningsvormen van de georganiseerde criminaliteit veranderen steeds. Eerst de growshops, die nu zijn aangepakt, dan de kappers en moneytransfers. In wetgeving moet flexibiliteit zitten, waardoor we sneller kunnen ingrijpen. Wat dat betreft kunnen we leren van de maffiawet in Italië - het is gewoon maffia, laten we het niet mooier maken, ze proberen zich ook posities te verwerven in de samenleving en het openbaar bestuur. Daarvoor moeten andere regels gelden.'

Blanksma: 'Die criminelen zijn vele malen slimmer dan wij allemaal zijn. We moeten als overheid veel intelligenter worden.'

Jorritsma: 'We lopen er als overheid altijd één of twee stapjes achteraan. We lopen voortdurend tegen de privacywetgeving aan, die bijvoorbeeld het uitwisselen van informatie binnen systemen belemmert. Dat is in het voordeel van criminelen. Wij kunnen met innovaties komen, we hebben genoeg kennisinstituten hier. Maar er moeten wel regelingen komen dat het snel kan worden uitgevoerd zonder dat de rechter verkeerde mensen gelijk geeft omdat er procedurele fouten zijn gemaakt.'

Van de Donk: 'Het is niet goed dat mensen zich beroepen op de privacywetgeving, terwijl ondertussen de rechtsstaat onder je voeten wordt gesloopt.'

2. Goed gevulde strijdkas

'Er moet een structureel landelijk budget komen voor de integrale aanpak van ondermijning vanuit de één-overheidsgedachte', zegt Van de Donk. De Brabantse bestuurders denken aan 150 miljoen euro per jaar. Rombouts: 'Dit is niet effe een bietje geld erbij. Dit is structureel. Grotere budgetten voor ict-apparatuur en goed geschoolde rechercheurs.' Van de Donk: 'Meer handjes, andere handjes. Meer blauw op straat, meer blauw achter de computer.'

Ze zijn verbaasd over de lauwe reacties in Den Haag op het recent verschenen boek van hoogleraar Pieter Tops en journalist Jan Tromp over ondermijnende criminaliteit, De achterkant van Nederland geheten, waarin een tamelijk onthutsend beeld wordt geschetst.

Ze missen het gevoel van urgentie in Den Haag. Jorritsma: 'Een beetje chargerend: we lopen in Nederland het risico om de komende honderd jaar één of twee keer natte voeten te krijgen. Moet je kijken hoeveel miljard we daarin pompen. Hier staan we elke dag tot onze knieën in het water en houdt het Rijk de hand op de knip.'

Er is nog zoveel te doen, stelt Noordanus. 'Den Bosch heeft sinds kort een interuniversitair big data-instituut, natuurlijk gaan we daar een crimeroom maken. We hebben al een zoektool ontwikkeld om adresfraude te voorkomen. We zijn een tool aan het maken om zorgfraude beter in kaart te brengen. We kunnen al met warmtemetingen hennepplantages opsporen (lampen geven warmte af), nu zijn ondernemers voor ons een geluidscamera aan het maken (ventilatiesystemen maken geluid).'

Noord-Brabant wil meer ruimte krijgen om als proeftuin te functioneren, voor vernieuwingen die de slagkracht tegen de criminele industrie vergroten en waarvan heel Nederland kan profiteren. Depla: 'Zie hoe de georganiseerde criminaliteit steeds meer wortelt in de samenleving, zelfs goede dingen lijkt te doen. Kijk hoe sommige amateurvoetbalclubs door drugscriminelen worden gefinancierd. Dan is het: dat is toch een goeie vent, wat zit je nou te zeiken? Geef ons de ruimte om te kunnen innoveren en experimenteren. Anders zijn die zaadjes na vijf jaar bomen geworden.'

3. Ondermijningsfonds

De bestuurders halen ook een oude wens van stal: een speciaal 'ondermijningsfonds' voor het effectief afpakken van criminele vermogens. Twee jaar geleden vroegen ze al eens 50 miljoen euro voor extra mensen die zich speciaal zouden richten op het plukken van criminelen. Die investering zou zich dubbel en dwars terugverdienen, beloofde burgemeester Noordanus. Het moest ook een revolverend fonds worden: het geld dat binnenstroomde, zou weer worden ingezet voor de strijd tegen de drugscriminelen. Maar minister Dijsselbloem van Financiën trapte er niet in: afgepakt geld stroomt gewoon in de staatskas.

Ze stellen het opnieuw voor: de baten van de afpakteams geheel of gedeeltelijk benutten om de aanpak van drugscriminaliteit te versterken. 'De businesscase in Brabant is zo bijzonder, met de knieën in het water, soms moet je ongebruikelijke stappen durven te zetten', aldus Van de Donk.

Ze willen ook een andere verdeelsleutel voor de verdeling van politieagenten, justitiemensen en medewerkers van de belastingdienst over de regio's. Daarbij moeten de gevaren van ondermijning nadrukkelijk als factor gaan meetellen. Rombouts pleit op eigen titel sowieso voor meer politie: 'Wij hebben per hoofd van de bevolking de minste politie van alle Europese landen. Is het dan zo erg als we er enkele duizenden of tienduizenden agenten bij krijgen? Dan wordt het absoluut geen politiestaat, dan staan we nog steeds in de middenmoot. We hebben echt meer mensen nodig om de dijken die op breken staan te dichten.'

John Jorritsma, Eindhoven (60, VVD)
Sinds vier maanden burgemeester: 'Ik heb steeds dat beeld voor ogen van die jonge gast van 20 die met zijn armpje buitenboord in een Porsche Cayenne rijdt. Die blijkt ook nog in het socialezorgsysteem te zitten dus de benzine kan hij betalen met zijn uitkering. Of iemand die bij een juwelier een gouden Rolex koopt en betaalt met coupures van 200 euro. Zo'n juwelier die de hele dag op een klant wacht, denkt dan ook: 'Wat moet ik nou?''

Wim van de Donk, Noord-Brabant (54, CDA)
Commissaris van de koning sinds 2009: 'Ik heb indringende discussies met gemeenteraden gehad over Bibob, de wet die gemeenten in staat stelt vergunningen te weigeren aan verdachte lieden. Sommige zeiden: daar hoeven we niet aan mee te doen. Hoe naïef kun je zijn. Als je niet duidelijk op de website zet dat je screening volgens Bibob toepast, kun je wel wat telefoontjes van criminelen verwachten die dolgraag willen investeren in je gemeente.'

Ton Rombouts, Den Bosch (65, CDA)
Sinds 1996 burgemeester: 'Ondermijning is van alle tijden. In 2000 waren er de Bossche rellen nadat de politie een voetbalsupporter had doodgeschoten. Toen roerden zich ook al criminele netwerken in de Graafsewijk waar de rellen plaatsvonden. De namen die ik toen op de wand geschreven zag door de politie, zijn nog steeds actief in diezelfde netwerken. Dat zegt iets over het vermogen van de overheid om het echt aan te pakken.'

Paul Depla, Breda (51, PvdA)
Sinds twee jaar burgemeester: 'In 2015 was Breda koploper op het gebied van liquidaties. In 2016 viel het mee, maar dat kwam ook en dat zeg ik cynisch omdat er een paar keer misgeschoten is. Die liquidaties hadden niet allemaal met georganiseerde criminaliteit te maken, maar ze waren wel te linken aan mensen die in het circuit zaten. Het feit dat men zo makkelijk over wapens kan beschikken, zegt wat over deze wereld.'

Elly Blanksma, Helmond (57, CDA)
Sinds 2012 burgemeester: 'Zolang ik in mijn stad kinderen heb die liever drugs wegbrengen dan vakken vullen, kan ik niet wegkijken, maar moet ik optreden. De criminele carrière van sommige kinderen begint steeds vroeger, soms al met 14 of 15. We kunnen niet toelaten dat het een normale manier van werken wordt. Ze brengen drugs rond alsof het postpakketjes zijn.'

Peter Noordanus, Tilburg (68, PvdA)
Sinds 2010 burgemeester: 'Twee weken geleden werd in het buitengebied van Tilburg een drugscrimineel aangetroffen in een uitgebrand bestelbusje. Dan is ondermijning ineens zichtbaar. Ik maak me meer zorgen als er midden in een woonwijk een drugslab staat. Tilburg wordt wel wietstad genoemd. Dat sterkt ons om krachtig op te treden tegen de ondermijnende criminaliteit. Als we dat niet doen, dan ligt de bijl aan de wortel van de samenleving.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden