Zo fungeert televisie als hedendaagse kerkdienst

Tv-recensie Jean-Pierre Geelen

Door alle tv-aandacht voor de dood van Joost Zwagerman sijpelde het collectieve verlangen naar begrijpen.

Zwagerman aan tafel bij DWDD, in een eerdere uitzending van het programma. Beeld DWDD

'De dood is te intiem om over te praten', zei schrijfster Jessica Durlacher. Een lastige paradox om mee aan te schuiven bij een speciale DWDD waarin het een uitzending lang ging over de zelfgekozen dood van Joost Zwagerman, met wie ze innig bevriend was. Dat het een prachtig eerbetoon werd, maakte de kwestie alleen nog maar ingewikkelder.

Veel zenders en programma's maakten woensdag ruimte voor Zwagermans overlijden, dat dinsdagavond laat als een schokgolf door de media ging. Naast schrijver was Zwagerman ook van de tv, tenslotte. Van EenVandaag tot Tijd voor MAX; zelfs het vernieuwde (en nog lang niet voor iedereen vindbare) RTL Z schoof de programmering opzij voor de herhaling van het muziekprogramma Wintertijd met Zwagerman.

Door alle aandacht heen sijpelde het collectieve verlangen naar begrijpen. Een zoeken naar sprankjes die zicht geven op wat niemand leek te zien: de geestelijke nood van een schrijver die zich met name in DWDD liet zien als zo'n gedreven, enthousiaste en erudiete explicateur van beeldende kunst. Die paradox schetste Peter Buwalda in DWDD: 'Dat iemand die zo vitaal is ook dit in zich bergt.'

Het eerbetoon van DWDD, met naast Durlacher onder meer Ronald Giphart en David Van Reybrouck, deed denken aan eerdere memorabele uitzendingen, bij de dood van Martin Bril en van Ramses Shaffy.

Het is op zulke momenten dat televisie fungeert als een hedendaagse kerkdienst, waarin de kijkers als volgelingen bijeen scharen om het onbevattelijke gezamenlijk te beleven, te bezweren misschien wel. De tafel van DWDD was het altaar, erboven hing de juiste, serene sfeer, waar ruimte was voor ontroering, anekdotes, een enkele grap en openbaringen. Televisie op z'n zuiverst, zonder vals sentiment, verborgen agenda's of andere onduidelijke bijbedoelingen.

In alle programma's werd gezocht naar verborgen aanwijzingen van Zwagerman. In EenVandaag noemde een medewerkster van het Radio 4-programma Opium (waar Zwagerman dinsdag te gast zou zijn) enkele titels van de speellijst die Zwageman had samengesteld: onder meer Schuberts 'De dood en het meisje'. 'Navrant', zei ze, 'maar het is wel zo dat de dood in klassieke muziek een veelbezongen thema is.' Die relativering ontbrak bij haar eindredacteur, die het in RTL Boulevard 'wrang' noemde 'dat bijna alle werken die hij aanvoerde een link hebben met de dood'.

In DWDD was het uitgerekend weer Jessica Durlacher die afrekende met zulke 'signalen' van Zwagerman, die zelfmoord steeds verwierp: 'Het is niet zo dat hij ergens naartoe werkte. Hij was gewoon ziek op bepaalde momenten. Dit was een momentopname, een opwelling van verschrikkelijke proporties.'

Even later verklaarde ze zijn daad met een enkel trefwoord: 'Kortsluiting'. Het klonk het aannemelijkst. Het viel misschien niet te bevatten, maar wel te begrijpen.

Alleen zo viel de herhaling te bekijken van het EO-programma De kist, waarin Zwagerman met Kefah Allush sprak over de dood, in februari van dit jaar. Hij schrok bij het zien van de kist die voor hem gemaakt was, en zei: 'Ik wil nog graag een heleboel jaren mee.' Ja, hij had weleens verlangd naar de dood, maar sinds zijn depressie in 2011 was hij 'blijer dan ooit met elke nieuwe dag'. En: 'Mijn kinderen, dat is mijn motivatie nummer één in het leven. Op afstand.'

Niet de woorden van een berekenende zelfmoordenaar. David van Reybrouck zei het treffend in DWDD: 'Ik denk dat Joost zich nu al beklaagt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.