klimaatbeleid

Zo effectief zijn de voorgestelde klimaatplannen: van verplichte warmtepomp tot lokkertjes voor elektrische rijders

Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft zijn oordeel uitgesproken. Welke klimaatmaatregelen uit het concept-Klimaatakkoord zijn het effectiefst? En welke kan het kabinet maar beter meteen bij het grof vuil zetten? Een overzicht per tafel.

De kolencentrale van RWE op het randje van de Waddenzee. Beeld Corné Sparidaens

Gebouwde omgeving

De warmtepomp is het afgelopen jaar uitgegroeid tot het symbool van de energietransitie die Nederlandse huishoudens te wachten staat. Volgens de klimaatplannen worden Nederlandse huiseigenaren verplicht duizenden tot tienduizenden euro’s uit te geven aan deze vervanger van de cv-ketel, inclusief de bijbehorende extra woningisolatie. Het is wel de bedoeling dat dit voor het gemiddelde gezin woonlastenneutraal uitpakt, dus dat Nederlanders de investeringskosten grosso modo terugverdienen met de besparing die ze dankzij deze ingreep behalen op hun energierekening.

Het PBL oordeelt dat de vergroening van de gebouwde omgeving een eind kan opschieten met dit plan, maar dat het waarschijnlijk niet voldoende zal zijn om 1,5 miljoen gebouwen voor 2030 aardgasvrij te maken. Dat ligt deels aan een te kleine subsidiepot. De beloofde ‘woonlastenneutraliteit’ zal voor veel huiseigenaren alleen haalbaar blijken als ze subsidie krijgen op de aanschaf van de warmtepomp of hun isolatiekosten. Daar is in het ontwerp-Klimaatakkoord 3,5 miljard euro voor gereserveerd, maar dat is bij lange na niet genoeg, stelt het PBL. Zeker nu de in het ontwerp-Klimaatakkoord voorgestelde verhoging van de energiebelasting op aardgas niet doorgaat, zoals premier Rutte woensdagmiddag plotseling aankondigde. Het benodigde subsidiebedrag zal eerder in de buurt van 10 miljard euro liggen.

Mobiliteit

Het aantal elektrische auto’s zal snel toenemen als het kabinet de maatregelen uit het ontwerp-Klimaatakkoord doorvoert, maar ook hier blijft de gestelde klimaatdoelstelling waarschijnlijk buiten bereik. De voorstellen omvatten een trits financiële lokkertjes voor elektrische rijders, zoals een aanschafsubsidie van 6.000 euro op elektrische auto’s, een verlaagde bijtelling voor zakelijke rijders, een vrijstelling van de aanschafbelasting (BPM) (tot 2025) en een verlaging of vrijstelling van de motorrijtuigenbelasting. Al deze financiële voordelen zouden opgebracht moeten worden door automobilisten die in een benzine- of dieselauto blijven rijden. Dit pakket zal ertoe leiden dat in 2030 ruim de helft van alle zakelijke auto’s elektrisch is, maar slechts 7 tot 15 procent van de particuliere personenauto’s. In reactie op de doorrekening kondigde het kabinet woensdagmiddag aan dat het ‘oversubsidiëring’ van elektrische auto’s wil tegengaan. Het lijkt er dus op dat de lokkertjes voor elektrisch rijden veel minder riant gaan uitvallen. De doorrekening van het PBL is op dit punt dus al op de dag van presentatie achterhaald.

In het goederenvervoer krijgt het kabinet hulp van de Europese Unie. De lidstaten zijn in december een aanscherping van de CO2-normen voor bestelauto’s en vrachtauto’s overeengekomen. Daardoor zullen bedrijven meer zuinige benzine- en dieselauto’s en meer elektrische auto’s aanschaffen. De CO2-uitstoot van het binnenlandse vrachtvervoer daalt hierdoor met 0,9 tot 1,4 megaton.

Industrie

Zoals eigenlijk iedereen al zag aankomen, het kabinet incluis, zijn de planbureaus redelijk vernietigend over het ‘geitenpaadje’ voor de industrie: het bonus-malussysteem. Omdat de grote vervuilers onder de bedrijven zich aan de klimaattafel industrie mordicus verzetten tegen een directe, nationale beprijzing van hun CO2-uitstoot, bedacht minister Wiebes van Economische Zaken een nogal complexe manier om het bedrijfsleven toch tot vergroening te dwingen. Alle circa 300 grote industriële vervuilers zouden dan voor 2021 een individueel CO2-reductieplan moeten indienen bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Die zou dan moeten beoordelen of die plannen deugen en of ze goed worden uitgevoerd. Als het bedrijf de opgelegde CO2-reductie dan niet haalt, zou het een boete moeten betalen.

Het CPB vond het plan te vaag om überhaupt door te rekenen en in het PBL-rapport is het een en al ach en wee over de onzekerheden, onduidelijke vormgeving, juridische haken en ogen en het gebrek aan echte afdwingbaarheid. Conclusie: dit levert geen substantiële CO2-reductie op en de industrie krijgt wel erg veel subsidie, terwijl de burgers en het mkb die subsidie moeten opbrengen via hun energierekening. Het kabinet besloot met het oog op de naderende verkiezingen tot een spoedreparatie van dit stemmendodende oordeel (de burger betaalt, het bedrijfsleven profiteert). Woensdagmiddag kondigden Wiebes en Rutte dus alsnog een CO2-heffing aan, plús een verhoging van de energiebelasting voor bedrijven. Hoe die CO2-heffing er precies gaat uitzien, weet het kabinet nog niet.

Landbouw

De boeren, of beter gezegd hun koeien en varkens, stoten behoorlijk veel broeikasgassen uit, maar qua taakstelling in de klimaatplannen kwamen ze er relatief gemakkelijk vanaf. De 3,5 megaton extra CO2-reductie die de landbouwsector voor 2030 moet realiseren zal daarom waarschijnlijk wel gehaald worden, stelt het PBL. Dat is niet zozeer te danken aan extra inzet van de landbouwsector, maar meer aan de voortzetting van al ingezet beleid. Vooral de glastuinders investeren al volop in verduurzaming. Dat de vergroening in de glastuinbouw zo opschiet heeft twee redenen. Ten eerste hebben glastuinders doorgaans hoge energiekosten (voor het verwarmen en verlichten van hun kassen), waardoor het al snel loont om energiebesparende maatregelen te nemen. Ten tweede kunnen ze ook zonder Klimaatakkoord al aanspraak maken op grote subsidiepotjes. De veehouderij krijgt nu al veel subsidie voor milieuvriendelijke stallen en mestverwerking. Wiebes en Rutte maakten op hun persconferentie woensdagmiddag bekend dat het kabinet de verduurzaming van de landbouw wil bevorderen door nog meer subsidies aan de sector uit te delen. Om hoeveel extra geld het gaat, zeiden ze er nog niet bij.

Het PBL kraakt een kritische noot over het feit dat inkrimping van de veestapel geen deel uitmaakt van de klimaatplannen: het voorkomen van CO2-uitstoot is beter dan genezen, merkt het planbureau op. Maar met de christelijke boerenpartijen CDA en ChristenUnie in het kabinet is dat idee taboe verklaard (op de zogenoemde ‘warme’ sanering van de varkenshouderij na, waarbij varkenshouders die stoppen financieel schadeloos gesteld worden).

Elektriciteit

De elektriciteitsbedrijven moesten veruit de grootste bijdrage leveren aan het halen van het klimaatdoel voor 2030. Een groot deel van de doelstelling van ruim 20 megaton is bij voorbaat binnen dankzij maatregelen die het kabinet al eerder heeft doorgevoerd, dus voordat het ontwerp-Klimaatakkoord er lag. Dat het kabinet de vijf Nederlandse kolencentrales voor 2030 wil sluiten is bijvoorbeeld geen onderdeel van het ontwerp-Klimaatakkoord, maar levert volgens het PBL wel een grote bijdrage aan de beoogde CO2-reductie. Het kabinet heeft zelf al veel geld beschikbaar gesteld voor de opwekking van duurzame energie en ook de CO2-minimumprijs voor bedrijven die elektriciteit produceren stond al in het regeerakkoord.

Of de gehele doelstelling wordt gehaald is sterk afhankelijk van het doorgaan van één verduurzamingsproject bij Tata Steel IJmuiden. Tata ontwikkelt een nieuw procedé voor zijn staalproductie waarbij het restgassen uit de hoogovens gebruikt om de chemische grondstof nafta mee te maken. Bij die nafta-productie komt zuivere CO2 vrij, die Tata dan onder de zeebodem wil opslaan. Dan komt het niet in de atmosfeer en telt het niet mee in de CO2-emissies. Als dit project slaagt, scheelt dat in één klap 3 megaton CO2-uitstoot. Maar dit project vereist een sloot subsidie om het rendabel te maken en het is niet zeker of die subsidie beschikbaar komt. In dat licht bezien is het een slecht voorteken dat Wiebes en Rutte er woensdag ook op hintten dat het kabinet niet al te veel subsidie wil uittrekken voor het ondergronds opslaan van CO2, omdat dit echte verduurzaming (het vermijden van CO2-uitstoot) kan ontmoedigen.

Meer over het klimaatbeleid

De CO2-taks komt er, maar hoe gaat die eruitzien? Deze knopen moeten nog worden doorgehakt.

Na anderhalf jaar weifelen, heeft Rutte III de schroom van zich afgeworpen. Het ‘groenste kabinet ooit’ kiest de vlucht naar voren.

Effect klimaatbeleid op portemonnee lijkt beperkt, maar het is allemaal nog onder voorbehoud.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.