Zo duivels lastig is Tsvangirai?s beslissing

Over:..

Wim Bossema

Doet de Zimbabwaanse oppositieleider Morgan Tsvangirai er goed aan alsnog zitting te nemen in een regering van nationale eenheid, terwijl de meedogenloze president Robert Mugabe het leger en de geheime dienst in zijn greep houdt?

Op de website van zijn partij MDC (Beweging voor Democratische Verandering) staat een peiling over die vraag. Bij 22.808 stemmen was de verhouding: 47 procent ja en 53 procent nee. Zo duivels lastig was Tsvangirai’s beslissing.

Hij nam die vorige week vrijdag. De bemiddelaars van het Zuidelijk Afrikaanse samenwerkingsverband SADC hadden erop aangedrongen: nog deze maand moet er een regering met alle partijen komen met Tsvangirai als premier.

En zo verkondigde Tsvangirai door een megafoon zijn besluit door de straten van de hoofdstad Harare – ‘we gaan in de regering om jullie problemen op te lossen’. En zijn aanhangers juichten opgelucht.

Iedereen in Zimbabwe snakt na een doorbraak. Natuurlijk kreeg Tsvangirai ook de begrijpelijke kritiek vanuit Europa en de VS dat hij was gezwicht voor de intimidatie van Mugabe. Onder diplomaten heerst scepsis over zijn kansen zich staande te houden, maar de gewone Zimbabwanen hebben hoop, want voor hen kan het niet erger worden dan nu, zoals correspondent Kees Broere schreef in zijn heldere analyse in de Volkskrant van dinsdag.

De wanhoop is groot. De cholera-epidemie wordt nauwelijks bestreden en heeft al meer dan drieduizend mensen het leven gekost. Er is een voedseltekort, het geld is niets meer waard. Met Tsvangirai en zijn partij in de regering moet er een eind komen aan sancties en moet de buitenlandse hulp weer gaan stromen, hopen de Zimbabwanen.

Maar zullen Mugabe en zijn kliek daar dan niet van profiteren, als zij nog steeds deel uitmaken van de macht? Zullen zij er niet met de buit vandoor gaan? In het verleden is er voedselhulp geroofd of ingezet als chantagemiddel bij verkiezingen (alleen dorpelingen die op Mugabe’s partij stemden kregen voedsel).

Dat is de twijfel die de oppositie natuurlijk al jaren plaagt en heeft afgehouden van deelname aan een coalitieregering met Mugabe’s partij. Die heeft nu eindelijk de meerderheid verloren in het parlement. Nu zijn er mogelijkheden voor een premier Tsvangirai, al moet hij voor een parlementaire meerderheid aankloppen bij een kleine afsplitsing van zijn eigen MDC.

Maar president Mugabe, de oude vos (84), is sluw en gewelddadig. Tsvangirai zelf is vele keren mishandeld door knokploegen op straat en door agenten in de cel. Op dit moment zitten nog tientallen oppositieleden en mensenrechtenactivisten vast. De bekendste is Jestina Mukoko. Die moeten allen vrijkomen als deel van het vergelijk tussen Mugabe en Tsvangirai.

Vergeet het maar, schrijft John Makumbe, de gezaghebbende hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Zimbabwe op opendemocracy.net. Verreweg de meeste Zimbabwanen kijken met grote argwaan naar het akkoord tussen Mugabe en Tsvangirai, dat hen is opgedrongen door de buurlanden, Zuid-Afrika voorop. Tsvangirai begaat een grote fout, denkt Makumbe, door nu toe te happen. En de vele burgerorganisaties en mensenrechtengroepen, de ngo’s, moeten zich niet zomaar laten meeslepen in deze gok.

Zij hadden een alternatief en dat is nog steeds veel beter vindt Makumbe: een neutrale overgangsregering, waarin allerlei maatschappelijke groeperingen vertegenwoordigd zijn, zoals kerken en vakbonden. Die regering moet Zimbabwe weer overeind helpen – en kan rekenen op steun uit het buitenland – en vervolgens nieuwe verkiezingen organiseren, die dan zonder intimidatie van de kiezers verlopen.

Op de websites van de ngo’s in Zimbabwe is het nog stil, waarschijnlijk in bange afwachting van wat komen gaat: zal Morgan Tsvangirai premier worden of toch weer niet? Maar vanuit buurland Botswana kwam een kritische verklaring van de ‘solidariteitsbeweging’ met Zimbabwe (Bociscoz).

In Botswana zitten veel uitgeweken Zimbabwanen, onder wie duizenden onderwijzers en verpleegkundigen die de kern vormen van de burgerbeweging. Mugabe beweert zelfs dat de activisten die hij liet oppakken, betrokken zijn bij een complot voor een invasie van Zimbabwe vanuit het vreedzame Botswana.

Bociscoz uitte ‘diepe teleurstelling’ over de SADC-bijeenkomst van eind januari. De Afrikaanse leiders gingen voorbij aan de nijpendste kwesties: de ontvoeringen, martelingen en illegale detentie van activisten; de ineenstorting van de sociale voorzieningen als gezondheidszorg en onderwijs; de aantasting van de vrijheid van meningsuiting. ‘SADC kiest ervoor zich te verschuilen achter het misplaatste geloof dat een regering van nationale eenheid daar iets aan zal kunnen doen’.

Maar, nu Tsvangirai zelf heeft besloten toch mee te doen aan zo’n regering, laten de maatschappelijke organisaties hun verzet tegen een coalitieregering maar varen.

De druk op Tsvangirai om toe te geven was groot. Het principeakkoord tekende hij al in september, maar sindsdien verzon Mugabe steeds nieuwe obstakels, waarmee Tsvangirai onmogelijk kon instemmen. Op zijn website schrijft Tsvangirai dat de meeste eisen van zijn partij nu zijn ingewilligd. Maar de belangrijkste eis niet: de militaire macht blijft bij Mugabe. Zo wordt de premier in gijzeling genomen door een gewapende president.

Voor Tsvangirai heeft waarschijnlijk het advies van The Elders, de informele club van wijze oud-leiders opgericht door Nelson Mandela, de doorslag gegeven. Elder-lid bisschop Tutu was zeer uitgesproken in zijn kritiek op de partijdige bemiddeling van de vroegere Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki in het interne conflict Zimbabwe.

Nu zei hij dat er niets anders op zit dan een compromis. ‘Het volk van Zimbabwe kan niet langer in gijzeling worden gehouden door de politiek. Aan hun dringende noden moet wat worden gedaan.’

Als Tutu het zegt en Tsvangirai is bereid de gok te wagen, dan moet de hulp ook maar loskomen. Dan moeten de EU, de VS en Koenders niet al te moeilijk doen. Anders gaat Tsvangirai zeker onderuit als hij als premier aan de puinhoop Zimbabwe gaat sleutelen. Als premier Tsvangirai wél slaagt, zal, met een beetje geluk, de hulpstroom Mugabe wegspoelen.

Wim Bossema

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden