Zo bouwt Schippers aan haar vierpartijenkabinet

Uiterst behoedzaam bouwt Edith Schippers aan haar veelkleurige vierpartijenkabinet. Alleen al daarom is het menens met de formatie, weten Schippers-kenners. 'Edith houdt niet van rituele dansen.'

Edith Schippers tijdens de persconferentie na afloop van het eerste gesprek als informateur met de VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De vier spindoctors van het derde-kabinet-Rutte-in-aanbouw hebben een appgroepje. Zo hopen de pr-strategen van VVD, CDA, D66 en GroenLinks elkaar op tijd op de hoogte te brengen van relevante ontwikkelingen in de kabinetsformatie. Tot dusver wordt het vooral gebruikt om formuleringen te delen die van pas kunnen komen bij het verlaten van de Stadhouderskamer, waar de steeds nieuwsgieriger parlementaire pers moet worden afgepoeierd. Op 19 april werd deze gedeeld: 'Uiteindelijk zal de tonnenmaker de kachel schragen.'

Behoedzaam

59 dagen duurt nu de formatie. Voor het eerst werden deze week lange dagen gemaakt, ook volgende week staan er avondvergaderingen gepland. Of dat betekent dat er schot in zit, wilde informateur Edith Schippers donderdagavond niet zeggen: 'Ik begrijp heel goed dat er behoefte is aan meer inhoudelijke informatie. Maar hoe meer je deelt, hoe minder er tot stand komt.'

Het past geheel in de stijl van deze formatie. Die verloopt uiterst behoedzaam. De spil in dat proces is Edith Schippers, die vanaf dag één opereert volgen het motto 'liever goed dan snel'. Over de inhoud komt niets naar buiten. Wel wordt steeds duidelijker wat dat betekent: formeren volgens de methode Schippers.

Nog voordat de formatie goed en wel begon, deed zij iets wat nog nooit was vertoond. Ze ging informeel vast op bezoek bij de vier partijen die zouden aanschuiven. Voordat ze begon wilde ze, achter gesloten deuren, de stemming peilen. Ze wilde zeker weten dat het voor iedereen menens was. En ze wilde meteen vertellen hoe ze het proces voor zich zag. Want deze formatie mocht niet in de valkuilen trappen die het vorige kabinet een ongelukkige start bezorgden.

Elke formatie is een hypercorrectie van wat de vorige keer misging, constateerde formatiedeskundige Carla van Baalen van de Radboud Universiteit Nijmegen al eens. Over wat aan de onderhandelingen over Rutte II mankeerde, is de eenstemmigheid groot: er werd te snel en in te kleine kring onderhandeld, zodat fractie en achterban in onwetendheid verkeerden en zich onvoldoende herkenden in het eindresultaat. Machismo, zo betitelt een ingewijde die formatiestijl.

Een van de ongelukkigen in 2012 was Edith Schippers. Ze was minister van Volksgezondheid in Rutte I en werd in het regeerakkoord geconfronteerd met iets wat haar helemaal niet beviel: de inkomensafhankelijke zorgpremie en het inkomensafhankelijke eigen risico. Zo ongeveer totdat de bordesfoto van Rutte II werd genomen, bleef ze daarover morren. Dat nooit meer, moet ze gedacht hebben.

Toen ze daags voor de verkiezingen op 15 maart door de VVD-top werd benaderd om 'verkenner' en vervolgens informateur te worden, zag ze dan ook haar kans schoon. Zelf kon ze beginnen met een schone lei. Een minister die in geen enkel debat had gewankeld, die een controversiële hervorming van het zorgstelsel zonder diepe kleerscheuren tot een goed einde wist te brengen - zo iemand was ook voor de andere partijen acceptabel. Temeer omdat ze al voor de verkiezingen liet doorschemeren de politiek te verlaten; ze wilde niet terugkeren op haar ministerie, en stond niet op de VVD-lijst.

Edith Schippers op weg naar de persconferentie na afloop van haar eerste gesprek als informateur met de vier partijen. Beeld Freek van den Bergh

Opmerkelijk begin

Het bood Schippers de kans een ander vuiltje uit 2012 weg te werken. Informateur Henk Kamp werd later minister en kon ervan worden verdacht een plekje voor zichzelf te hebben ingericht. Schippers zou het anders doen. Op de ochtend voordat ze met haar werk als informateur begon, maakte ze definitief bekend te vertrekken uit de politiek.

'Procesbegeleider' was de term die ze koos voor haar rol. Bij haar kennismakingsrondje langs de fracties trof ze wisselende gezelschappen. Bij D66 sprak ze met het hele formatieteam: naast Alexander Pechtold en Wouter Koolmees zijn dat Stientje van Velthoven, Ingrid van Engelshoven, Steven van Weyenberg en Kees Verhoeven.

Ook bij het CDA zou ze eigenlijk het hele team treffen: naast Sybrand Buma en Pieter Heerma zijn dat Mona Keijzer, Pieter Omtzigt, Raymond Knops, partijvoorzitter Ruth Peetoom en soms Elco Brinkman - fractievoorzitter in de senaat. Om agendatechnische redenen schoven alleen de twee onderhandelaars aan.

Bij GroenLinks sprak Schippers ook alleen met de twee onderhandelaars: Jesse Klaver en Kathalijne Buitenweg. De VVD bleek nog wat hiërarchischer georganiseerd: Mark Rutte volstond. Een bijzonder initiatief, noemt een ingewijde dat kennismakingsrondje.

Bij de eerste bijeenkomst van de onderhandelaars in de Stadhouderskamer volgde weer zo'n voor Schippers typerende interventie: ze wilde zich ervan vergewissen dat er geen onderhuidse spanningen waren. Zijn er zaken in de persoonlijke sfeer die een vruchtbaar proces in de weg staan, wilde ze weten. Dat was geen overbodige vraag.

Tussen de buigzame Rutte en de steile Buma was de afgelopen jaren sprake van animositeit. Ze hadden elkaar als onderhandelaar leren kennen tijdens Rutte I, dat ongelukkig aan zijn eind kwam. Maar anders dan Pechtold, die tijdens Rutte II gedoogakkoorden sloot met het kabinet, en Klaver die over studiefinanciering een akkoord sloot, stond de CDA-leider aan de zijkant. Buma voerde de hele regeerperiode stug oppositie, in debatten werden over en weer stevige verwijten gemaakt.

Eenheidszoeker

Nadat allen Schippers hadden bezworen dat er geen vuiltje aan de lucht was, konden de onderhandelingen beginnen. Eerste doel: uit de campagnestand komen en gezamenlijkheid creëren. Daartoe zou gewerkt worden aan 'een foto van Nederland'. Hoe staat ons land erbij? Wat zijn de problemen die moeten worden opgelost?

Daarbij kregen de partijen hulp van een lange stoet adviseurs en deskundigen, variërend van het Sociaal en Cultureel Planbureau tot aan de Krijgsmacht en De Nederlandsche Bank, die hun opwachting maakten in de Stadhouderskamer. Zij moesten duidelijkheid scheppen, zodat er over de feiten geen discussie kon ontstaan. Er was ook een cosmetisch doel. Elke deskundige deed dienst als levende agenda: vandaag gaat het over defensie en veiligheid, morgen over milieu en leefomgeving, overmorgen staat arbeid op de agenda.

In het verleden werd voor de formatie een zaal bij de Eerste Kamer gereserveerd. De Stadhouderskamer is deel van de Tweede Kamer. Door daar te vergaderen, wordt zichtbaar waar het initiatief ligt sinds de Koning in 2012 buitenspel werd gezet. Schippers zei het bij haar kennismakingsronde: de ingang van de Stadhouderskamer is aan het Binnenhof. De onderhandelaars kunnen gemakkelijk binnendoor komen en gaan, maar dat is niet de bedoeling. Kom dagelijks via de groenzwarte deur zodat heel het volk kan zien dat er gewerkt wordt - dat was de boodschap. Ook dat is formatiecosmetiek.

De 'foto van Nederland' is inmiddels gemaakt. Die moet garant staan voor een gedeeld verhaal, als contrast met de uitruilformatie van Rutte II die achteraf tot chagrijn leidde. Duurzaamheid ligt voor de hand als leidraad. Maar geen van de betrokkenen wil toegeven dat hieraan wordt gedacht.

Bij een formatie met twee partijen, zoals in 2012, kan snel worden overgestoken: er zijn maar twee teams aan het werk. Met vier partijen ligt dat gevoeliger. Mede daarom vormt de grote tafel in de Stadhouderskamer nog steeds de basis. Bij Paars-plus, het in 2010 mislukte initiatief om een regering van VVD, PvdA, GroenLinks en D66 te vormen, werd veel in kleiner comité overlegd. Dit keer gebeurt dat amper.

Bij eerdere formaties - denk aan Wiegel en Van Agt, Bos en Balkenende - zochten de onderhandelaars soms de vertrouwelijkheid van een restaurant. Ook daarvan is nu geen sprake. Klaver en Pechtold zijn een keer gaan lunchen bij de favoriete toko van Klaver. Volgens beide fractieleiders was nieuwsgierigheid naar de lunchgerechten daarbij de drijfveer. Ook Schippers heeft nog geen van de onderhandelaars apart genomen.

Elke partij heeft haar eigen techniek om de onderhandelaars te steunen. Het formatieteam van het CDA komt in de ochtend van elke vergaderdag bij elkaar om voor te bespreken. D66 heeft een vergelijkbare bijeenkomst, maar juist na afloop van elke vergaderdag. GroenLinks heeft na elke overlegronde een terugkoppeling, maar doet het verder meer ad hoc en niet op een vast moment, met de 'clusterhoofden' Linda Voortman (verzorgingsstaat), Bram van Ojik (internationaal, rechtsstaat) en Tom van der Lee (groen), aangevuld met financiële man Bart Snel.

Bij de VVD doet de top van de partij de formatie: Mark Rutte, Halbe Zijlstra, Tamara van Ark, de fractievoorzitter in de senaat Annemarie Jorritsma en - tot voor kort - partijvoorzitter Henry Keizer.

Geschiedenisboekjes

Dan is er nog die andere les uit de formatie van 2012: voorkom verrassingen. 'We proberen de fracties aangehaakt te houden', zeggen verschillende Haagse ingewijden. 'Een open formatie', is een andere typering. Op dinsdagochtend tijdens de fractievergadering worden de hoofdlijnen verteld. Specialisten krijgen opdrachten mee en moeten inbreng leveren op hun eigen terrein. Zo krijgen ook zij deelkennis over de voortgang.

Of het gaat lukken? Uit het feit dat er al zo veel weken wordt gepraat, valt af te leiden dat de informateur er vertrouwen in heeft. Schippers houdt niet van verliezen, zegt een ingewijde. Die wil in de geschiedenisboekjes kunnen teruglezen hoe succesvol haar formatie van 2017 is geweest.

Schippers' systematiek

1. Inventariseer eventuele onderlinge wrijvingen.

2. Leg aan het begin uit hoe je het gaat doen en maak duidelijk dat snelheid geen doel op zich is.

3. Creëer eensgezindheid over de op te lossen problemen.

4. Voorkom waar mogelijk informeel overleg.

5. Houd de deur naar buiten hermetisch gesloten...

6. ...maar maak wel zichtbaar dat er hard gewerkt wordt.

De kring van mensen die in zekere mate op de hoogte zijn, wordt elke dag wat wijder, het zijn er al vele tientallen. Fractiespecialisten wordt om inbreng gevraagd, ambtenaren moeten voorstellen formuleren en doorrekenen. Toch komt er niets naar buiten, de Stadhouderskamer is een gesloten huis. Ook de frontale aanval van voormalig informateur Herman Wijffels op CDA-leider Buma werd deze week door de onderhandelaars ogenschijnlijk soepel geabsorbeerd. Dat is een goed teken, wordt wel gezegd. Het betekent dat niet alleen Schippers maar ook de betrokkenen erin geloven. 'Pas als er gelekt wordt, gaat het mis.'

Maar zelfs die Haagse waarheid wordt door niemand van de onderhandelaars onderschreven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden