Zo bijzonder is Nederland ook weer niet

Tot zijn eigen verbazing ontdekte directeur Paul Schnabel van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat Nederland in Europa allesbehalve een uitzonderingspositie inneemt....

'Verrassend en verwarrend', vindt Paul Schnabel veel uitkomsten van het Sociaal en Cultureel Rapport 2000 over Nederland in Europa. Verrassend omdat Nederland minder uitzonderlijk is dan het vaak denkt, verwarrend omdat de prestaties soms achterblijven bij de eigen verwachtingen.

'Wij hangen er altijd een beetje tussenin. Ik had meer extremen verwacht, zowel positief als negatief', zegt de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. 'En zeker dat onze sociale zekerheid en gezondheidszorg beter zouden scoren, zoals wij graag denken.'

- Kennelijk is Nederland niet zo uitzonderlijk.

'Systemen en regels zijn per land totaal anders. Wij denken het goed geregeld te hebben. Maar het eindresultaat is helemaal niet zo verschillend: overal wordt zorg geleverd, en overal worden pensioenen betaald. Toch had ik in de wijze van aanpak al meer Europese eenheid verwacht.'

- Wij ontlenen onze identiteit mede aan de specifieke manier waarop we de verzorgingsstaat hebben ingericht. Als Europese landen meer op elkaar gaan lijken, tast dat onze identiteit aan?

'Het is nog alijd ónze AOW en ónze gezondheidszorg waar we trots op zijn. Die rijke mensen die naar Zuid-Frankrijk trokken omdat ze in eigen land zoveel geld moesten betalen, komen massaal terug zodra ze echt oud, ziek, zwak en misselijk worden.

'Of kijk naar het arbeidsverkeer: iedereen kan in Duitsland of Frankrijk gaan werken, maar dat gebeurt maar heel weinig. Dat heeft nog altijd te maken met de verschillen in taal, omgangsvormen en zelfs in kantoorbouw.

'De Nederlandse identiteit is steeds uniformer geworden. Limburgers en Brabanders zijn Hollandser geworden in hun leven en werkstijl, Hollanders zuidelijker in hun uitgaansstijl. Nederland is een eenheid geworden met oranje als volkskleur.

'Je ziet onder die nationale identiteit wel regionale identiteiten sterker naar voren treden. Neem de opmars van regio-pop, zoals Rowwen Hèze en Normaal. Ze zingen in dialect, maar gebruiken het idioom van de internationale popmuziek. Die onverwachte mengvormen zie je over heel Europa.

'Identiteiten zijn gelaagd, net zoals de taal: je spreekt dialect als thuistaal, het algemeen beschaafd Nederlands of het afgrijselijke polderlands als werktaal en dan is er nog een ''hoteltaal'', het Engels als de lingua franca van Europa. Daarin kun je slapen en eten, al ben je er niet helemaal in thuis.

'Het is dus een misvatting dat er één onverdeelde, complete, volledig consistente Europese identiteit zal ontstaan. Dat is te simpel geredeneerd. Je kiest de identiteiten die bij je passen. Al gaat de euro ons Europese gevoel zeker versterken.'

- Nederland zit blijkens het rapport veelal in de Europese middenmoot. Moeten we ernaar streven nummer 1 te worden?

'Daar staat ook een prijs tegenover. Denemarken heeft het hoogste inkomen per hoofd van de bevolking, maar ze kunnen ook pas op hun 67ste met pensioen. Ze kennen de hoogste arbeidsparticipatie, met ingrijpende gevolgen voor de kinderopvang. Het heeft geen zin te zeggen: de Denen doen het beter dan wij. Met ons rapport zeggen we niet wat het beste is, maar geven we aanknopingspunten voor een zakelijke discussie. Hoeveel offers ben je als samenleving bereid te brengen om een doel te bereiken?

'Misschien is een aantal ontwikkelingen bij ons tot een einde gekomen. Vreselijk veel winst valt er niet meer te behalen. Zweden en Nederland hebben aan den lijve ondervonden dat de verzorgingsstaat ook een verstikkend mechanisme kan worden, waardoor initiatief en inventiviteit wordt weggenomen.

'We moeten keuzes maken. Wil je incidenteel succes hebben of tot de top behoren? Zoals het in de Tour de France leuk is om een etappe te winnen, maar je krijgt pas echt erkenning als je hoog in het eindklassement eindigt.

'Voor het eerst in jaren zijn er middelen om nieuwe keuzes te maken. Het is niet langer: ''Wat zullen we laten en waarop gaan we bezuinigen?'', maar: ''Wat gaan we doen, jongens?''.'

- En dan adviseert u: kies vooral voor de integratie van minderheden.

'Absoluut. Dat probleem gaat enorme inspanningen vergen: kijk maar naar de onderwijsachterstand, de relatief hoge werkloosheid, en de allochtonen die zich niet geïntegreerd voelen in de samenleving.

'De uitlatingen van sommige jonge Molukkers kwamen eerder deze week als een grote schok. Mensen die volkomen accentloos Nederlands spreken en al drie generaties hier wonen, hebben het ineens over ''jullie regering'' en over geweld tegen de Nederlandse samenleving. Dat zijn gevaarlijke momenten. Het is tijd voor bezinning.

'De recente discussie over het multicultureel drama is wat onbeslist geëindigd. Anderzijds: het probleem is niet met praten op te lossen.'

- Wel met beleid en veel geld?

'Er is nog zoveel aan te doen. Als je de problemen nu niet goed aanpakt, creëer je achterstand situaties die niet meer op te lossen zijn.

'We moeten écht goed nadenken over ons immigratie- en asielbeleid. Formeel kennen wij geen economische migratie en geen economische asielzoekers, terwijl dat de belangrijkste motivatie is om hier te komen. Maar we doen net alsof dat niet zo is.

'Ondertussen kunnen we die mensen goed gebruiken voor de krappe arbeidsmarkt, al zeggen we dat liever niet hardop. Eerst mochten de asielzoekers nog geen bezemsteel aanraken om vooral maar niet ingeburgerd te raken. Opeens is het verhaal: ''Het is ook zo goed voor die mensen als ze werken'', terwijl we vooral inzien dat het goed voor óns is als ze werken.'

- Onze tolerantie jegens allochtonen komt er in het rapport niet al te best vanaf.

'Wat dat betreft onderscheiden we ons inderdaad niet echt van andere landen, al zijn we relatief gemakkelijk in het verlenen van de Nederlandse nationaliteit.

'Maar we kunnen weinig begrip opbrengen voor de cultuur van Surinamers en Antillianen die zich met mooie kleren en snelle auto's willen omringen. Zo'n zelfpresentatie wordt in vrijwel alle andere culturen belangrijk gevonden. Wij onderschatten dat. Natuurlijk zijn wíj de uitzondering. Pronken is in een cultuur als de onze altijd een tikje verdacht.'

- Bent u desondanks tevreden over Nederland?

'Ik vind het een heel leuk land. Wij vergelijken ons met de toppen van mondialiteit. Daarmee houden we onszelf soms ook een beetje klein.

'Als je rijk en en machtig bent, zijn bijna alle landen van de wereld leuker om te leven. Daar is meer ruimte voor dat type gedrag en leefstijl. Maar als je een gewoon iemand bent, is Nederland absoluut zeer aangenaam.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden