REPORTAGE

Zit het beste tegengif tegen Salafisme in de islam zelf?

Ook bínnen de islam is er verweer tegen de fundamentalistische stroming: het soefisme werpt een ander licht op de Koran. Wat zegt deze 'mystieke islam'?

Wervelende derwisjen in Istanbul. Soefi's proberen op deze manier mystieke extase te bereiken. Beeld Gurcan Ozturka / Getty

Vertel me wie uw vijanden zijn en ik zeg u wie u bent. Wie iets van de soefistische islam wil begrijpen, kan beginnen met de bestrijders: dat zijn bolwerken als de Islamitische Republiek Iran, de Moslimbroeders, het Kalifaat, de Taliban en, de fanatiekste bestrijders van allemaal, de Saoedische salafisten.

Eind vorig jaar nam de Kamer een motie aan om een verbod op salafisme te onderzoeken. De Marokkaanse regering hanteert sinds een paar jaar een ander soort strategie tegen salafistische propaganda: expliciete steun aan het soefisme. Het beste tegengif, dat zit in de islam zelf, is de achterliggende gedachte.

Zo kan het dat je in Marokkaanse kranten uitspraken kunt lezen van de illustere 13de-eeuwse soefi-mysticus Rumi over oneindige liefde. En dat je op de Marokkaanse televisie vrouwen kunt zien prediken voor gezelschappen van mannen. Immers, in soefi-huizen zitten mannen en vrouwen door elkaar.

De Kamer overweegt een verbod op salafistische organisaties als de Utrechtse AlFitrahmoskee. Lees hier een reportage van de open dag van deze moskee.

De jonge historicus Abdel El Hamidi vertelt hoe hij in Fez, de stad van zijn grootouders, een islam leerde kennen die flink verschilde van die uit zijn Rotterdamse jeugd. 'De ontdekking van het soefisme', zegt hij, 'was voor mij een vervolmaking van waar ik altijd al in geloofde - geduld, tolerantie, openheid.' Aan de basis van deze islam ligt hetzelfde boek waarop salafisten zich beroepen. 'Voor een soefi is de Koran een mystíék boek', zegt El Hamidi. 'Dat is de tegenovergestelde benadering van de salafist, die alles letterlijk neemt.'

Asghar Seyed-Gohrab, universitair hoofddocent in Leiden van Iraanse seculiere origine, ontvangt in een kamer met boeken tot aan het plafond. Zijn eigen boek Soefisme, een levende traditie beleefde al drie drukken. Overal waar de islam is, zegt Seyed-Gohrab, is ook soefisme. Ondergronds, bovengronds dan wel in de luwte; in het soefisme zit precies wat volgens islamcritici niet in de islam zit: individualisme, twijfel, reflectie.

Averechts

De Britse hoogleraar Philip Jenkins ging zover soefi's aan te prijzen als 'tactische bondgenoten van het Westen' en 'de grootste hoop voor democratie binnen de moslimnaties'. 'Het probleem met zulke uitspraken', lacht Seyed-Gohrab, ' is dat je ze eigenlijk niet moet doen.' Hij vertelt over een conferentie in Engeland. Er waren deelnemers die activistisch te werk wilden gaan: moslimjongeren, jullie kennen maar één kant van de islam, er is een andere weg die je vindt in je eigen geloof. 'Het werkt waarschijnlijk averechts.'

Historisch gezien is soefisme een mengsel van mystieke contemplatie en muziek, dans en andere feestelijke elementen. 'Zonder die elementen was de islam nooit voor zoveel mensen aantrekkelijk geworden', zegt Seyed-Gohrab, 'zonder die elementen waren soefi-broederschappen ook nooit zo bestreden.' Soefisme was aantrekkelijk, bijeenkomsten waren laagdrempelig. Soefisme is zo oud als de islam, de spanning tussen mullahs en soefi's is nauwelijks minder oud. De wortel daarvan is dat soefisme, hoe verschillende uitingsvormen ook zijn, in essentie anti-dogmatisch is. Of soefi's de mystieke extase proberen te bereiken via dans, roes, meditatie of ascese, hun zoektocht naar God is direct en persoonlijk.

Toen de legendarische Rumi medio 1250 het huis van een smid passeerde, herkende hij in de slagen van diens hamer de klanken 'Allah Allah'. Volgens de overlevering begon Rumi toen spontaan op dit hypnotiserende ritme te wervelen. De rest is geschiedenis: de orde der wervelende derwisjen verwierf een grote aanhang, Rumi werd behalve als wervelende mysticus wereldberoemd als dichter.

Bijna acht eeuwen na Rumi wordt er gewerveld op vijfhoog in Amsterdam-Zuid, bij kunstenaar Sebastian Holzhuber. Het licht is gedempt, uit de speakers komt mesmeriserende muziek, mannen en vrouwen in lange witte gewaden draaien rond op geheel eigen wijze, ingetogen dan wel erg uitbundig. Na afloop zitten zij hand in hand rondom een kaars. Wervelen brengt hier vele nationaliteiten en leeftijden samen. Soefisme, daarin gaat het om verbondenheid, vertrouwen en het openen van ons hart.

Om met Rumi te spreken: Gods liefde vind je door het ruimen van de barricades die je er zelf tegen had opgeworpen. Een meisje van Turkse origine dat een strenge opvoeding genoot, ontdekte al wervelend bij Holzhuber die heel andere kant van de islam - haar ouders, die zouden haar hier niet moeten zien.

Populair

De populariteit van Rumi is groter dan ooit. In 2015 gingen in de Verenigde Staten ettelijke miljoenen boeken van deze soefi-mysticus over de toonbank. Dat Rumi voor veel fans losstaat van de islam, heeft te maken met beeldvorming. Van geen andere wereldreligie is de mystieke kant zo onderbelicht. Soefisme mag niet worden verward met 'mystiek' jihadisme, en onttrekt zich aan de islamdefinitie van orthodoxe moslims én van islambestrijders - beide groepen zijn overtuigd dat de islam in essentie dogmatisch is.

Tussen mystici en God staan geen dogma's en hiërarchieën, zegt Asghar Seyed-Gohrab, ze onttrekken zich aan werelds gezag. Het resulteerde veelvuldig in repressie. Soefi's zijn vervolgd door religieuze autoriteiten én door moderniseringsbewegingen die af wilden van deze 'bijgelovige' islam. Toch is het soefisme overal. Aan de randen van de islamitische wereld - Indonesië in het oosten, Marokko in het westen - is het klimaat het gunstigst.

Als de jonge historicus Abdel El Hamidi thuis in Rotterdam uit gedichten van Rumi citeert, krijgt hij vaak als reactie: 'dat kan geen islam zijn'. Hij antwoordt dan: 'dat is óók islam!' Marokkaanse jongeren die het soefisme ontdekken, zegt hij, hebben het makkelijker dan Turkse: hun ouders zijn afkomstig uit een wereld waarin het niet werd bestreden. El Hamidi's eerste kennismaking dateert van tien jaar terug, toen hij Fez bezocht, in het spoor van zijn grootvader. 'Mijn opa straalde altijd een rust en mildheid uit die ik nooit kon rijmen met de islam die ik in Nederland had leren kennen. Mijn opa was gevormd in een soefi-broederschap dat een van de grootste van westelijk Afrika is, de Tidjaniyya Orde.'

Mohammed zei: 'ware rijkdom is de rijkdom van de ziel'. Voor een soefi loopt er een lijn naar Rumi, Ibn Arabi of de vrouwelijke mystica Rabia. El Hamidi: 'Ze sporen je allemaal aan tot een andere manier van kijken. Als ik hun teksten aan Marokkaanse vrienden laat lezen, dan zeggen ze: prachtig. Maar als het dieper gaat, dan haken ze vaak af.' Een belangrijke reden daarvoor, zegt El Hamidi, 'is dat soefisme ongeschikt is als verdedigingsmechanisme. Het biedt geen kant-en-klare zekerheden aan jongeren die zich ontworteld voelen. Het spoort je juist aan de moeilijke strijd aan te gaan met je eigen innerlijke demonen.'

Het lijkt wel boeddhisme. Over die wereldreligie denken westerse mensen dermate anders dan over de islam dat veel Amerikanen hun bestsellerauteur Rumi onlangs nog voor boeddhist hielden. Boeddhisten weten dat ons ego illusoir is, de 9de- eeuwse soefi Bayazid zag dat er na het verdampen van zijn ego niemand anders dan God in zijn hart achterbleef.

In het Soefi-huis van de Nimatullahi Orde in Leiden liggen kussens waarop mensen in kleermakerszit plaatsnemen. Aan de muur hangen de drie symbolen van deze orde: de bijl, de bedelnap en het tasje. De bijl staat voor de strijd tegen ons ego; de bedelnap voor de taak van de mysticus, het 'bedelen' aan Gods deur en de oogst doorgeven aan anderen; het kleine tasje moet voldoende zijn voor onze wereldse bezittingen. Hier komen Iraniërs, Nederlanders en andere nationaliteiten tweemaal per week bijeen voor meditatieve bijeenkomsten, vaak begeleid door live-muziek.

Universeel Soefisme

Er bestaan vele soefistische stromingen binnen de islam, maar ook daarbuiten. De bekendste daarvan is de beweging van het Universeel Soefisme, een eeuw geleden in West-Europa gesticht door de Indiase dichter en musicus Hazrat Inayat Khan die ernaar streefde Oost en West nader tot elkaar te brengen. De essentie is dat alle religies een en dezelfde goddelijke bron kennen. In Nederland, in de duinen van Katwijk aan Zee, ligt de enige tempel van de beweging, de Universel Murad Hassil. Tijdens diensten daar worden altijd zeven kaarsen aangestoken, voor elke wereldreligie een. Voorman van de Nederlandse tak van het Universeel Soefisme is sinds jaar en dag oud-minister van Financiën Johan Witteveen.

'Mystiek is universeel', zegt Sajidah Abdus Sattar, de shaikha, 'leidsvrouw', van dit soefi-huis. 'Er zijn meer overeenkomsten tussen mystieke culturen dan verschillen. Tegelijkertijd zijn mensen verschillend. Training in het soefisme is altijd individueel en persoonlijk. Begeleiden van mensen vraagt veel precisie: tegen welke obstakels loopt deze persoon aan? Hoe help je hem?'

Dit soefi-huis was, zoals andere, huiverig voor publiciteit. Wie door salafisten en ayatollahs wordt bestreden, prefereert de luwte. De Nimatullahi Orde werd van 1953 tot zijn dood in 2008 geleid door de Iraanse psychiater Javad Nurbakhsh, die vluchtte na de machtsgreep van Khomeini. 'Liefde kan alleen bestaan tegen een achtergrond van vrijheid', zegt Sajidah Abdus Sattar. 'Tegelijkertijd is soefisme niet vrijblijvend. Soefisme is hard werken, de training is intensief.'

In het soefisme voert de weg naar binnen, niet naar buiten - het vertaalt zich niet in politieke bijeenkomsten. De mate waarin soefi's worden bestreden is, kun je zeggen, omgekeerd evenredig aan de directe bedreiging die ze vormen voor de macht van hun bestrijders. Maar soefi's kunnen natuurlijk wel 'de macht veroveren' in de harten van de gelovigen, met alle gevolgen vandien.

Salafistische haat tegen soefi's is extra groot vanwege hun relativering van de bedevaart naar Mekka: God leeft in je hart, waarom zou je om een gebouw heen lopen? Toch heeft geen soefi verkondigd dat die bedevaart niet gemaakt moet worden. 'Wie denkt dat soefi's tégen de hadj zijn, begrijpt het soefisme niet', zegt Abdel El Hamidi in Rotterdam. 'Soefisme ís niet gebouwd op dogma's en verboden.'

Hoort en zegt het voort. Of niet? Seyed-Gohrab: 'Het is voor soefi's op dit moment ook een voordeel dat ze weinig aandacht krijgen.' Een andere geïnterviewde zei: het beste voor het soefisme is stilte. Rumi zei: 'Stilte is de taal van God, al het andere is een armzalige vertaling.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.