Zit er muziek in?

Om quitte te draaien moet TivoliVredenburg jaarlijks 13 miljoen binnenhalen. Hoe wil het muziekgebouw dat voor elkaar krijgen?

De enorme gevel, 45 meter hoog en met de opvallende noppen, torent boven de omliggende bebouwing uit; zelfs de nabijgelegen bruine kolos van Winkelhart Hoog Catharijne lijkt er door te verschrompelen. Alles aan TivoliVredenburg is groot en veel. Er passen maar liefst zevenduizend bezoekers op de negen verdiepingen, verbonden door roltrappen en kolossale liften. Er zijn vijf muziekzalen, nog meer tussenruimten met een aanzienlijke omvang, en in totaal 28 bars met wisselende uitstraling, van bier tot champagne.


Utrecht houdt zijn adem in: past deze schaal wel bij de vierde stad van Nederland, die toch eerder als een uit de kluiten gewassen dorp aanvoelt dan als een metropool - met bovendien een groot aandeel armlastige studenten onder de bijna 330 duizend inwoners? Een imposant gebouw is bovendien geen garantie gebleken voor financieel succes - zie het Muziekgebouw aan 't IJ in Amsterdam. Wordt TivoliVredenburg, kortom, die gevreesde financiële molensteen om de nek van de gemeente?


Kom bij Frans Vreeke (62) niet aan met de suggestie dat TivoliVredenburg in alles een maatje te groot is. Vreeke is sinds 1 januari algemeen directeur van de stichting TivoliVredenburg. Hij twijfelt niet aan het succes. 'Ik ben alleen benieuwd hoe groot het wordt. Iedereen die dit gebouw ziet, zegt: wow. Ik kan niet wachten tot het los gaat.'


Het aanvankelijke budget van 98 miljoen euro is met ruim 50 miljoen euro overschreden. Maar nu de opening van het complex nadert, hoor je in de stad nauwelijks nog gemor over de kosten en de omvang. Alle aangeboden rondleidingen zijn meteen vol. Ook de meeste (proef)concerten zijn snel uitverkocht.


Het toegestroomde publiek vergaapt zich aan de nog naar nieuw ruikende zalen, de doorkijkjes, het uitzicht. 'Misschien telt Utrecht nu toch mee als grote stad', zeggen ze tegen elkaar. En zie: al in de proefdraaiweken bouwt Samsung een enorm podium in een van de tussenruimten voor een presentatie van topmodel Doutzen Kroes; zijn die zorgen dan toch ongegrond dat het TivoliVredenburg niet gaat lukken jaarlijks negen ton binnen te halen met commerciële verhuur?


Ook Vreeke voelt de opwinding om het gebouw groeien. 'Werkelijk iedereen wil het zien, het meemaken.' De directeur ziet zijn optimisme bevestigd in de kaartverkoop, die tot nog toe uitstekend loopt. En door de grote namen die voor de nieuwe Utrechtse popzaal met een capaciteit van tweeduizend bezoekers hebben getekend, zoals Marilyn Manson, Madness, FlyingLotus. 'Collega's in Amsterdam worden al zenuwachtig, heb ik gehoord. Deze artiesten kunnen in Utrecht vijfhonderd kaartjes meer verkopen dan in Paradiso of de Melkweg in Amsterdam.'


Het begon ergens eind vorige eeuw met het simpele idee om poppodium Tivoli en muziekcentrum Vredenburg samen te voegen in een nieuw gebouw, maar met de tijd dijde het plan uit. En nu staat er een muziekpaleis waarop steeds grotere ambities worden geplakt: een nationaal landmark, hét concertgebouw van de 21ste eeuw. Het oude Tivoli en Vredenburg trokken jaarlijks gezamenlijk ongeveer 500 duizend bezoekers. TivoliVredenburg koerst op termijn op het dubbele aantal, van 1 miljoen.


'Spannend, leuk spannend', noemt Vreeke de schaal van het complex. Van de 7,8 miljoen euro gemeentelijke subsidie per jaar gaat al meteen bijna de helft, 3,5 miljoen euro, op aan huur. Om quitte te draaien moet TivoliVredenburg jaarlijks 13 miljoen euro aan eigen inkomsten binnenhalen; met onder meer horeca, commerciële verhuur, kaartverkoop.


Die cijfers gaan we halen, zegt de directeur zonder een spoor van twijfel. 'Natuurlijk, begroten is voorspellen. Maar dit zijn de ramingen van een ervaren ploeg mensen van Vredenburg en Tivoli, die vaker met dit bijltje hebben gehakt.'


Utrechters gaan gemakkelijk naar Amsterdam voor een concert. Maar zullen Amsterdammers ook naar Utrecht afreizen? Vreeke betwijfelt het. 'Ik ken die Amsterdammers. Het zal niet meevallen om die zo ver te krijgen dat ze naar Utrecht gaan. Maar als Marilyn Manson maar één concert geeft in Nederland, zullen ze wel moeten.'


Ach, hij heeft 'die Amsterdammers' lang niet altijd nodig. 'Ten zuiden en ten oosten van Utrecht woont genoeg potentieel publiek dat eerder naar Utrecht dan naar Amsterdam gaat. TivoliVredenburg is mooi centraal gelegen in het land, en bovendien dicht bij het Centraal Station.'


Anderen zijn minder optimistisch. Zelfs al voor de economische crisis in 2007 oordeelde een adviesbureau dat de toen geraamde 770 duizend bezoekers wat aan de hoge kant waren. Hoogleraar podiumkunsten Cees Langeveld benoemt in zijn second opinion over de begroting van TivoliVredenburg de drie onzekere factoren: 'Een nieuw gebouw, een nieuwe formule en een onzekere markt'.


In deze economisch zware tijden bezoeken mensen minder vaak een concert. En als ze gaan, geven ze minder uit aan horeca. Er is bovendien meteen een tekort van 168 duizend euro geslopen in de begroting voor de eerste twee jaar: het restaurant en grand café op de begane grond kan niet open zolang de singel die voor het complex wordt gegraven, nog een bouwput is.


Langeveld raadt TivoliVredenburg aan minder activiteiten te programmeren om de kosten te drukken. Hij merkt op dat het podium relatief veel mensen in dienst heeft. En de verwachtingen van de commerciële verhuur zijn hem iets te hooggespannen.


De directeur kijkt verstoord als het over deze second opinion gaat, die is gemaakt in opdracht van de gemeente. Toen Vreeke voor het eerst het kostenbatenplaatje zag van TivoliVredenburg - hij zat toen bij de laatste vier kandidaten in de race om de directeursbaan - dacht hij: dit is geen luchtfietserij, ik zie geen overspannen cijfers. En hij heeft nogal veel slecht onderbouwde begrotingen gezien in de tientallen jaren dat hij betrokken was bij uiteenlopende podia. Dus waar heeft die Langeveld het over?


De boekingen voor zakelijke verhuur stromen al binnen. En het tekort door de latere oplevering van de horeca aan de singelkant is ingecalculeerd. Eén grote zorg wil Vreeke graag wegnemen. 'De toegangsprijzen worden niet hoger dan in de oude locaties, de bierprijzen blijven op hetzelfde niveau. En we gaan niet werken met drankmuntjes.'


Wat niet wil zeggen dat de organisatie financieel ruim in zijn jasje zit. 'De gemeente moet niet meer bezuinigen op de subsidie. Dan ga ik me achter mijn oren krabben, dan komt de ambitie in gevaar. Dan kunnen we minder bijzondere concerten organiseren en doen we meer populair.'


Populair is overigens geen vies woord in de nieuwe muziektempel. TivoliVredenburg is er voor iedereen, er is niets elitairs aan. De 150 miljoen euro die dit gebouw kost, is tenslotte opgebracht door alle inwoners van Utrecht. Amateurs, The Voice of Holland en ook Frans Bauer zijn welkom als hij een clubtour doet.


Klassieke muziek daarentegen kost geld. Dat geldt ook voor experimentele jazz en andere bijzondere muzieksoorten, waarvoor eveneens de publieke belangstelling afbrokkelt. Bezoeker van klassieke concerten zijn vooral 40-plus, er is weinig nieuwe aanwas. TivoliVredenburg gaat een ultieme poging doen klassieke muziek hip te maken; bijvoorbeeld met pruikentijdfeesten en werktitels als Baroque Lounge Extravaganza.


Vreeke: 'Als het hier niet lukt, lukt het nergens. Het Concertgebouw in Amsterdam heeft voor veel jongeren een behoorlijke drempel, ze weten niet eens waar dat staat. Dit gebouw weten jongeren straks wel te vinden. We gaan ze binnenhalen met popmuziek en laten ze tijdens bijzondere evenementen en festivals ook kennismaken met andere genres.'


Minimaal 15 procent van de programmering van TivoliVredenburg zal bestaan uit klassieke muziek, ongeveer 120 concerten per jaar. Een belangrijke pijler is sinds jaar en dag de Vrijdag van Vredenburg. Dat blijft zo, zegt Vreeke, ondanks bezuinigingen op de omroeporkesten. Het Radio Philharmonisch Orkest is er nog steeds.


Groter wordt het aandeel dance in de programmering, maar liefst een kwart. Ook hier wordt de concurrentie met Amsterdam aangegaan; er staat nu tenslotte een gelikt gebouw met veel mogelijkheden voor visuele uitspattingen, ruime openingstijden en zonder geluidsbegrenzing zoals in het oude Tivoli.


Wordt dance de melkkoe voor TivoliVredenburg? Volgens Frans Vreeke vallen de winstmarges mee. 'De tijd dat je een dj 200 euro betaalde en voor een veelvoud daarvan aan inkomsten uit de kaartverkoop binnenhaalde, is voorbij. Dj's weten wat ze waard zijn.'


De blijmoedige directeur wil ten slotte nog even beklemtonen dat hij vaker gelijk heeft gehad met zijn optimisme. 'Toen het Rotterdamse Filmhuis LantarenVenster verplaatst werd van de binnenstad naar een nieuw gebouw op de Kop van Zuid, zeiden veel mensen vooraf zuur: Dat gaat mislukken, mensen gaan niet uit buiten het centrum. Dat filmcomplex loopt nu als een tierelier, met vier keer zo veel bezoekers als op de oude locatie.'

De oude locaties

In de geliefde zaal van poppodium

Tivoli aan de Oudegracht

, hebben sinds de kraak van het gebouw in 1981 ontelbaar veel concerten plaatsgevonden. De gemeente is als eigenaar van het pand nog op zoek naar een nieuwe gebruiker, rekening houdend met deze roerige geschiedenis maar ook met het begrensde geluidsniveau dat er geldt, vanwege de buren.


De

Rode Doos

is de bijnaam van het tijdelijke prefabbouwwerk in Leidsche Rijn bij de A2, waar de grote concerten van Muziekcentrum Vredenburg tijdelijk hebben plaatsgevonden na de sluiting van het oude gebouw. Eigenaar Black Box Real Estate is in onderhandeling met de gemeente over de verlenging van het contract. Er is daar dan plaats voor evenementen.


In het kerkgebouw

Leeuwenbergh

hebben sinds de sluiting van het oude Muziekcentrum Vredenburg veel kamermuziekconcerten van Vredenburg plaatsgevonden. De stichting die de kerk beheert, wil graag doorgaan met programmeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden