Zinkdelver krijgt onvermijdelijk het zuur

Twee weken geleden barstte een slibvijver bij een Spaanse zinkmijn open en verziekte het stroomgebied van de Guadiamar-rivier. Ingenieurs zinnen al langer op ondergrondse alternatieven voor zulke kwetsbare depots....

NEEM wat ijzersulfide, het glimmende mineraal pyriet dat om voor de hand liggende redenen ook bekend staat als fools gold. Zinksulfide of kopersulfide mogen ook. Vermaal het. Voeg water toe. Doe de lakmoesproef. De oplossing zal zuur blijken. Zwavelzuur, kan nadere analyse nog onthullen.

Ziehier, zegt de Delftse grondstoffendeskundige prof. ir. Wijnand Dalmijn, het recept voor een milieuramp, mits op voldoende grote schaal uitgevoerd. De schaal van een ertsmijn bijvoorbeeld. 'Overal waar sulfidisch gesteente aan het oppervlak wordt gebracht, ontstaan grote hoeveelheden zuur afvalslib. Dat is een chemische onvermijdelijkheid.'

Twee weken geleden, op vrijdag 24 april, stroomde na een dambreuk uit een reservoir bij de Los Frailes-zinkmijn bij Aznalcóllar in de Zuid-Spaanse provincie Andalusië vijf miljoen liter zuur afvalwater en mijnslib. De oevers van de lager gelegen Rio Agrio en Rio Guadiamar, westelijk van Sevilla, liggen sindsdien bezaaid met dode vis en krabben. Duizenden hectaren landbouwgrond is onder slib vol zware metalen bedolven. En milieubeschermers vrezen nog steeds voor de vogelstand in de befaamde Doñana-wetlands, nog verder stroomafwaarts.

Gele bulldozers scheppen inmiddels hele dagen lang gitzwarte drek van landerijen en uit de rivierbeddingen in grote vrachtwagens die af en aan rijden, terug naar de mijn hogerop. Boliden SA, de Zweeds-Canadese eigenaar van de open zinkmijn, is begonnen met de schoonmaak. Woordvoerder Jim Borland bevestigt dat vanuit Toronto. De schoonmaak gaat zes maanden duren, schat hij. Zo lang ligt de mijn stil. En, nee: de oorzaak van de dambreuk is nog onbekend. 'Tien dagen ervoor is bij een inspectie niets gevonden.'

Boliden, zegt campagneleider Juan Lopez do Uralde van Greenpeace International in Madrid, is vooralsnog vooral met de schoonmaak begonnen in de buurt van de televisiecamera's. 'Elders hebben wij nog niet veel activiteit waargenomen.'

Enig cynisme is bijna onontkoombaar. De Spaanse milieubeschermers hielden hun hart al jaren vast bij de situatie in het stroomgebied van de Rio Agrio en Rio Guadiamar, dat als een goot de bassins met mijnslib rechtstreeks verbindt met de internationaal geroemde kustmoerassen van Doñana. Klachten, tot in Brussel toe, over tientallen lekkages in de dammen van de afvalreservoirs hebben sinds 1994 nergens gehoor gevonden. 'Zonder opgaaf van reden, zelfs. En nu is het dus te laat', treurt Lopez.

Boliden SA wint in Los Frailes zinksulfide-erts in open dagbouw, zoals dat overal ter wereld gebeurt. Het zink komt in de eind jaren tachtig aangetoonde afzetting voor met een percentage van 3,8 procent. Behalve zink zitten er ook koper, lood en sporen zilver in het gesteente. De dagbouwmijn is in 1996 in bedrijf genomen en produceerde eind vorig jaar voor het eerst de geplande vier miljoen ton ruwe erts per jaar. Met de voorraden kan men naar eigen schatting zeker tien jaar voort.

Het gesteente wordt met springstof losgemaakt uit de wanden van de steeds verder uitdijende mijnkuil en in de plaatselijke vergruizer in opeenvolgende stappen vermalen van forse rotsblokken tot fijn zand met een korrel van ééntiende millimeter. In grote schuimvijvers vol water, floatation cells, wordt het mineraalgruis met luchtbellen en organische bindmiddelen gescheiden van het gesteente en verzameld tot het zinkconcentraat dat naar smelterijen gaat.

Per saldo, aldus Dalmijn, blijft de mijn uiteindelijk zitten met zo'n 95 procent van elke afgegraven ton gesteente, de zogenoemde tailings. Het zure, natte slib, waarin nog steeds ruime sporen metalen zitten, wordt doorgaans jarenlang gedumpt in door dijken omgeven bassins.

Zo ook in Los Frailes, legt Boliden-woordvoerder Jim Borland uit. Het afvalreservoir meet daar 140 hectare en is omgeven door een inwendig met klei versterkte dijk van op het hoogste punt 18 meter hoog en honderden meters dik. Het spoelwater wordt voor een belangrijk deel hergebruikt. 'De bedoeling is dat de verzamelde tailings na het sluiten van de mijn worden teruggestort in de mijnkuil, zodat het terrein weer een natuurlijke aanblik krijgt.'

Dat laatste vooruitzicht verbaast Dalmijns Delftse collega ir. Hans de Ruiter hoorbaar. Aan geen enkele maatregel, zegt hij, wordt in de mijnindustrie geld uitgegeven tenzij er zware externe druk bestaat. 'Ik ken nog geen enkele dagertsmijn die na afloop netjes is dichtgegooid. Alles draait in de mijnbouw om rendement, zo eenvoudig is het. De kosten van herstel achteraf kunnen een mijn gemakkelijk bij voorbaat onrendabel maken.'

Toch is het terugbrengen van gedolven materiaal in de verlaten mijn, backfilling in jargon, volgens Dalmijn en De Ruiter op termijn de enige goede methode om te voorkomen dat zich rampen kunnen voltrekken als de afgelopen weken in Zuid-Spanje. Dalmijn: 'In ondergrondse mijnbouw, met name van steenkool, plaatst men ganggesteente soms al wel vermengd met cement direct terug in de mijn ter versteviging van de constructies. Bovengronds leidt dat tot een aanmerkelijke reductie van de afvalstromen.'

Ook in de ertsmijnbouw zijn zulke ontwikkelingen technisch denkbaar. De Ruiter wijst op een van de grootste kopermijnen ter wereld, het Andina-complex in de Chileense Andes, vijftig kilometer ten noordoosten van de hoofdstad Santiago. Daar bevindt zich de Río Blanco-mijn volledig onder de grond, inclusief alle verwerkingscapaciteit. Koperhoudend gesteente wordt er in grote grotachtige ruimten weggegraven, centraal ontdaan van het koperconcentraat, waarna de holten weer worden gevuld met het vrijkomende afvalgesteente.

M AAR DIE door het staatsbedrijf Codelco beheerde mijn, memoreert De Ruiter, bevat tegelijk wel een van de hoogste kopergehaltes en grootste reserves ter wereld. 'Met zo'n rijkdom kun je je natuurlijk wel wat veroorloven.'

Effectieve wetgeving is de enige manier om milieubewuste innovaties af te dwingen, meent Dalmijn: 'Omdat dan de keus is tussen een wat lager rendement of helemaal geen rendement. Op die manier is bijvoorbeeld wettelijk afgedwongen dat Amerikaanse tailingponds tegenwoordig een aardschokbestendige dijk hebben.'

De Ruiter is net terug in Delft van een grote internationale conferentie in Montreal ter gelegenheid van het eeuwfeest van de Canadese mijnbouwassociatie. Mijnbouw in 2020 was daar het thema, en de Nederlander heeft er zijn ogen uitgekeken. Ook grote mijnbouwbedrijven beginnen hun imago van economische hardliners wat af te schudden. Voorzichtig ontstaat enige belangstelling voor bijvoorbeeld kosten-batenanalyses van uiteenlopende sluitingsscenario's. Soms kan het goedkoper blijken om een lege mijn netjes achter te laten dan later met claims te worden achtervolgd.

Voorlopig echter is het jaar 2020 nog ver weg. Milieu-activist Juan Lopez do Uralde van Greenpeace was afgelopen weekend even op het terrein van de Los Frailes-mijn. Om monsters te nemen van de smurrie die nog in het inderhaast afgesloten tailingsreservoir is achtergebleven.

Lopez: 'Je moet de bron kennen om te kunnen schatten wat het risico stroomafwaarts is geweest en wat we daar nog aan problemen kunnen verwachten. Maar zelfs die gegevens wil Boliden niet prijsgeven.' Sterker nog, potige arbeiders werkten de milieu-activist weer buiten het hek.

Zonder pardon, maar mét monsters en donderdagochtend vroeg had hij de resultaten terug van het lab. Zwavelzuur, dus. En verder alles wat God aan zware metalen heeft verboden.

Martijn van Calmthout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden