Muziektolk Hanneke de Raaff ‘vertaalt’ de muziek.

Reportage doventolken

Zingen met je handen, heupen en gezicht: met een gebarentolk naar het bevrijdingsfestival in Weert

Muziektolk Hanneke de Raaff ‘vertaalt’ de muziek. Beeld Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De Nederlandse Gebarentaal raakt steeds meer in gebruik en daarmee doet ook de zogenoemde muziektolk zijn entree. Op het bevrijdingsfestival van Weert werd de muziek zaterdag verbeeld door twee van die tolken.

Het is nu een jaar geleden dat Egon van Hulst (36) zijn vrouw geen ‘goedemorgen’ meer hoorde zeggen. Van de een op andere nacht was hij doof geworden. Plotsdoof, noemde de KNO-arts dat. De muziek waar hij zoveel van hield, kan hij sindsdien niet meer horen. Toch staat hij zaterdag tijdens het bevrijdingsfestival van Weert vooraan bij het optreden van zangeres Maan. Zijn ogen niet gericht op de zangeres die heupwiegend haar hits zingt, maar op de persoon vóór het podium: muziektolk Mirjam Stolk. Met twee handen wijzend op zichzelf gebaart ze Hij is van mij.

Stolk is een muziektolkze vertaalt muziek in Nederlandse Gebarentaal. Een betrekkelijk nieuw specialisme dat aan populariteit wint in Nederland. De tolken krijgen steeds meer aanvragen en dit jaar maakten ze voor het eerst hun opwachting bij het Eurovisie Songfestival (waar ze op douze points konden rekenen van de 260 duizend enthousiaste kijkers).

Die ontwikkeling staat niet op zichzelf; de Nederlandse Gebarentaal wordt steeds zichtbaarder in Nederland, zegt hoogleraar Nederlandse Gebarentaal Onno Crasborn. ‘Gebarentaal wordt niet alleen meer als oplossing gezien voor het probleem van de dove, maar ook als minderheidstaal en onderdeel van een cultuur, net als het Fries.’

Erkende taal

Begin deze maand kondigden de PvdA, ChristenUnie en D66 een initiatiefwetsvoorstel aan om de Nederlandse Gebarentaal officieel te erkennen als taal. Hierdoor zouden doven persconferenties, politieke debatten en de kersttoespraak van de koning kunnen volgen via een gebarentolk. In juni kondigde minister Grapperhaus (Justitie) al aan dat de overheid tijdens crisissituaties gebruik gaat maken van gebarentolken. Aanleiding was de aanslag op een tram in Utrecht; doven en slechthorenden konden de communicatie daarover moeilijk volgen.

Nederland is relatief laat met het wetsvoorstel: grote delen van Europa en Amerika hebben hun gebarentaal – die verschilt per land, en soms zelfs per regio – al erkend als officiële taal. Wel kunnen de 15 duizend dove en slechthorende Nederlanders nu al gratis gebruikmaken van een tolk in de klas en (gedeeltelijk) op kantoor. Daarnaast kunnen ze ten minste 30 tolkuren vrij besteden, bijvoorbeeld aan verjaardagen, begrafenissen, zwemles en dus ook festivals.

Zwiepende armen

Muziektolk Stolk wisselt vandaag af met collega Hanneke de Raaff, want deze discipline van tolken is een moordende work-out. Niet alleen de tekst moet verbeeld, ook de sfeer, melodielijn en het ritme. ‘We proberen van tevoren altijd de setlists op te vragen, dan kunnen we het nummer oefenen. Je moet de sfeer van de muziek echt voelen en weten waar de tekst over gaat en of er niet nog een dubbele lading in zit’, zegt De Raaff. ‘Dat gevoel probeer ik vervolgens uit te beelden met mijn lichaam.’

Dat is goed te zien bij het optreden van Danny Vera. Terwijl De Raaff met fanatiek zwiepende handen de drums vertolkt, kronkelt haar bovenlichaam op de uithalen van de saxofoon, haar gezichtsspieren knijpt ze samen, om de intensiteit aan te geven. De refreinen krijgen iets meer nadruk; met herhalende gebaren en mimiek, zodat ze herkenbaar zijn en Van Hulst het zou kunnen ‘meezingen’. Vanachter het dranghek leest hij de gebaren gebiologeerd, met een hand onder zijn kin. Hij glimlacht als De Raaff drugs uitbeeldt door een denkbeeldige naald in haar arm te steken. Zwiert zijn armen in de lucht als de rest van het publiek begint te klappen.

Hoe de stem van Danny Vera klinkt, zou Van Hulst niet weten. ‘Maar ik heb daar wel een beeld bij, aan zijn stijl kan ik opmaken dat het een beetje rockabilly-achtig is. Rauw.’ Bovendien proberen de tolken de stem van de muzikanten uit te beelden met hun lijf. Zangeres Maan klinkt zacht dus zij krijgt een subtiel heupwiegje, zanger Waylon is stoer, daarbij leunt de tolk een beetje voorover.

Egon van Hulst klapt voor het optreden van Danny Vera (en voor zijn tolken Mirjam Stolk en Hanneke de Raaff). Beeld Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Achtbaan

Waar hij vroeger vooral luisterde naar de melodie, is Van Hulst meer op de tekst van de muziek gaan letten nu hij niet meer kan horen. ‘Ik zie het als een gedicht, een waarbij ik de trillingen kan voelen.’ Die inhoudelijke blik kan nog weleens een teleurstelling zijn, want eigenlijk gaat bijna elk nummer over hetzelfde: de liefde. Stolk en De Raaff gebruiken dan ook het vaakst het ‘houden van/liefde-gebaar’, waarbij twee handen op elkaar op de borst een beweging omhoog maken.

Soms kan een nummer juist ook aangenaam verrassen. Zoals Rollercoaster van Danny Vera. Over de emotionele achtbaan die het leven is. Met pieken en diepe dalen. De Raaff beeldt het uit door heftig met haar handen naast haar hoofd te schudden, met een gezicht waarop het verdriet is af te lezen. Van der Hulst slikt een paar keer. En dan, als De Raaff het laatste gebaar maakt, rolt een dikke traan over zijn wangen. Hij wenkt De Raaff en omhelst haar. ‘Dit komt zo hard binnen.’

Nederlandse Gebarentaal 

Gebarentaal kent een roerige geschiedenis. Tijdens een conferentie over dovenonderwijs in 1880 in Milaan werd besloten dat de taal niet meer gebruikt mocht worden, zegt hoogleraar Nederlandse Gebarentaal Onno Crasborn. Het zou de taalontwikkeling van doven in de weg staan. ‘Dove kinderen moesten soms op hun handen zitten om te voorkomen dat ze ermee zouden praten of kregen een tik op de vingers als ze het wel deden.’ Dove kinderen, hoe slim ook, kwamen vaak niet verder dan de mulo.

In de jaren zeventig begon het belang van Nederlandse Gebarentaal door te dringen en kwam die geleidelijk terug in het onderwijs. De erkenning ervan als officiële taal, waarvoor nu een initiatiefwetsvoorstel is aangekondigd, zou volgens Crasborn een teken van respect zijn voor de taal die 30 duizend Nederlanders machtig zijn. Toch zijn we er dan nog niet: volgens de hoogleraar zou de samenleving erbij gebaat zijn als ook horende kinderen de Nederlandse Gebarentaal leren. ‘Het is een heel positieve manier van communiceren. Je hebt er echt oogcontact en mimiek voor nodig. Of het daardoor tot wereldvrede gaat komen, weet ik niet, maar ik denk wel dat we ons creatiever gaan uiten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden