'Zin in seks komt niet uit de lucht vallen'

Zijn mannen van nature sneller opgewonden en is er geen pilletje voor vrouwen die niet zo nodig hoeven? Seksuologe Stephanie Both (38) doet onderzoek naar seksuele motivatie....

Nog steeds, in het jaar 2004, reageren mensen lacherig wanneer ze horen wat voor werk Stephanie Both (38) doet. Sommigen worden ook wel een beetje verlegen. 'En anderen raken nieuws gierig op een manier die niet leuk meer is', zegt de Amsterdamse seksuologe. 'Daarom zeg ik nog weleens gewoon dat ik onderzoek doe op het gebied van emoties.'

Dat kan veel gedoe schelen. Both houdt in het Leids Universitair Medisch Centrum praktijk voor mensen met seksproblemen. En op de Universiteit van Am ster dam legt ze de laatste hand aan haar proef schrift over seksuele motivatie bij mannen en vrouwen - zeg maar: over zin en geen zin in seks.

Vooral dat promotieonderzoek bevat details die de openbare orde in caff restaurant makkelijk verstoren. Het gesprek vindt derhalve niet plaats op het zonnige terras van het Amsterdamse filmhuis Kriterion, maar daar recht tegenover, in het discrete, raamloze laboratorium van het faculteitsgebouw van de Universiteit van Amsterdam.

Hier windt Both haar proefpersonen op met fragmenten uit pornofilms, terwijl de deelnemers met cijfers aangeven hoe opgewonden zij zich voelen. Hier liggen ook de 'tampon' en de 'penisring': elektronische sensortjes die de proefpersonen in- of aanbrengen, zodat hun genitale reacties op de erotische beelden objectief kunnen worden gemeten. En in de hoek staat de speciale stoel waarmee Both reflexen in de achillespees opwekt. Reflexen in de achillespees blijken namelijk van alles te zeggen over de neiging van de mens om in actie te komen - ook als hij seksueel is opgewonden.

Weten we eigenlijk niet alles al over seks?

'Er wordt natuurlijk vaak geroepen dat wetenschappelijke onderzoeken op dit gebied open deuren intrappen. Maar het is helemaal niet zo makkelijk om dingen die vanzelfsprekend lijken ook empirisch aan te tonen. Een leek zegt misschien heel snel: oh dat wist ik al. Maar daarmee heb je het nog niet met data aangetoond.'

Neem deze: mannen hebben vaker zin dan vrouwen. Klopt dat?

'Die stelling blijkt wel te kloppen ja. Althans, uit vragenlijstonderzoek blijkt dat mannen veel vaker rapporteren zin in seks te hebben dan vrouwen. Een ander groot verschil is dat mannen meer masturberen dan vrouwen. En verder staan mannen meer dan vrouwen open voor vluchtige seksuele contacten, voor variatie in seksuele partner. Er zijn dus een heleboel onderzoeken waaruit blijkt dat er verschillen tussen mannen en vrouwen zijn in seksuele motivatie.'

En toch weet je dat eigenlijk al.

'Ja dat klopt. Maar dan is nog steeds de vraag: hoe kan dat?'

Hoe kan dat?

'Een van de mogelijkheden is dat mannen gevoeliger zijn voor seksuele prikkels. Het zit meer in hun systeem. De bereidheid om te reageren op die prikkels, dus de neiging om seksueel gedrag te vertonen, is bij mannen groter dan bij vrouwen.'

En hoe komt dat dan weer?

'Waarschijnlijk zit er in de hersenen iets anders. Onlangs rapporteerden Amerikaanse onderzoekers dat het emotionele systeem in het brein bij mannen meer activiteit vertoont wanneer ze seksuele plaatjes te zien krijgen dan bij vrouwen. En wij hebben geconstateerd dat als je de hoeveelheid dopamine in de hersenen van mannen verhoogt, hun actiegeneigdheid in reactie op seksuele prikkels toeneemt. Dopamine is een stof die een belangrijke rol speelt bij het in actie komen. Wat nu zo opvallend is: die dopamine lijkt g invloed te hebben op de actiebereidheid van vrouwen.

'Daarnaast is bij mannen de samenhang groter tussen wat er met hun genitaligebeurt en wat ze daarbij voelen. Bij vrouwen is die onderlinge relatie minder sterk. Het lijkt erop dat de gevoelens van vrouwen niet zozeer worden bepaald door wat er in hun lichaam gebeurt, maar vooral ook door de verdere omstandigheden.'

Zoals? Of het bed lekker zacht is of dat de gordijnen dicht zijn?

'Bijvoorbeeld. Die houding komt vermoedelijk voort uit het gegeven dat vrouwen, als het gaat om de voortplanting, een andere taak hebben dan mannen. Vanuit de evolutietheorie is het voor mannen van belang zo veel mogelijk vruchtbare vrouwen te vinden, om de kans op voortplanting te vergroten.

'Voor vrouwen ligt dat anders. Zij kunnen als individu veel minder nakomelingen voortbrengen, moeten negen maanden dragen, zijn gebonden aan het kind. Onbewust kan dat consequenties hebben voor hun opstelling in situaties van seksuele opwinding. Ze letten er meer op of de omstandigheden okijn, of de situatie veilig is of dat de partner de juiste is. Als dat niet zo is, wordt hun seksuele respons vaak geremd. Ter wijl het voor mannen juist functioneel is om puur te worden geleid door seksuele reacties.'

Dan gaat u ervan uit dat we nog beesten zijn. Die tijd is nu toch wel voorbij?

'Het is ook slechts een mogelijke verklaring. Maar er zijn wel allerlei gegevens verzameld die in die richting wijzen. Amerikaanse onderzoekers hebben bijvoorbeeld een experiment gedaan waarbij ze een man op de campus van een universiteit aan vrouwelijke studenten lieten vragen of ze geeresseerd waren om met hem seks te hebben. Geen van de vrouwen zei daarop ja. Terwijl 75 procent van de mannelijke studenten wel ja zei op het zelfde verzoek van een vrouw. En degenen die nee zeiden, verontschuldigden zich met het argument dat ze een relatie hadden, anders hadden ze wel gewild. Daarmee is zo'n theorie nog niet bewezen, maar het maakt haar wel aannemelijker.

'Maar goed, het zou ook kunnen zijn dat mannen minder worden belemmerd in het voelen van seksuele opwinding. Of dat ze die gevoelens minder als een taboe te ervaren. Terwijl dat voor vrouwen nog enigszins wel zo is. Voor vrouwen is het bijvoorbeeld nog steeds wat minder vanzelfsprekend om te masturberen. Terwijl masturberen een van de manieren is om je lichamelijke reacties goed te leren kennen en herkennen. Er is door een andere onderzoekster op de UvA, Ellen Laan, geconstateerd dat vrouwen die meer masturberen een sterkere samenhang laten zien tussen wat er genitaal gebeurt en wat ze voelen. Zij zijn dus betere waarnemers van hun eigen seksuele opwinding.'

U zegt: vrouwen kunnen lichamelijk opgewonden raken terwijl ze zich niet opgewonden vn. Dat moet u uitleggen.

'Lichamelijke opwinding is een fysiologisch proces dat automatisch op gang komt. Als je mensen een duidelijke seksuele stimulus aanbiedt, reageren zowel bij mannen als vrouwen de genitalial binnen enkele seconden. Dus mannen krijgen een erectie en bij vrouwen raakt de vaginawand sterker doorbloed. En daarnaast neemt zelfs de activiteit in het motorisch systeem toe. Het lichaam zet dus van alles klaar om in actie te komen. Maar dat wil nog niet zeggen dat je je daarvan ook ten volle bewust bent. Gevoelens komen namelijk vaak pas op als het lichaam al heeft gereageerd.

'Dat geldt ook in niet-seksuele situaties. Stel, je loopt in het bos en ziet een slang. Dan ben je al weggerend voordat je je bang kon voelen. Bij het zien van de slang reageert je lichaam direct, als in een reflex: wegwezen. De gevoelens over die slang komen pas later, als een soort feedback. De combinatie van wat er in je lichaam en in je brein gebeurt, en het besef van hetgeen eerder in dit soort gevallen is gebeurd - die combinatie vormt je gevoelens. Die gevoelens hoeven dus niet geheel gelijk te lopen met wat er in je lichaam gebeurt. En dat verschil is in seksuele situaties bij vrouwen groter dan bij mannen.

'Maar naarmate die lichamelijke respons sterker wordt, groeit wel de kans dat je gevoelens er niet omheen kunnen. Expliciete seksfilms brengen wat dat betreft meer teweeg dan een kussc.'

En wat kun je met die kennis?

'Die kennis illustreert in elk geval dat opwinding en zin in seks alleen ontstaan als mensen daartoe worden geprikkeld. Hun seksuele systeem moet op gang worden gebracht. Dat is belangrijk om te weten, want heel lang is gedacht dat seksueel verlangen zomaar uit de lucht kwam vallen. Seksuele opwinding, zo was de gedachte, wordt altijd voorafgegaan door seksueel verlangen, en dat verlangen komt spontaan tot stand, precies zoals honger en dorst. Dat blijkt niet zo te zijn, maar veel mensen redeneren nog wel volgens die gedachte.'

Dat merkt u ook in uw praktijk?

'Ja. Veel vrouwen met problemen rond seksueel verlangen zeggen: tja, spontaan verlangen, ik ken het niet, ik word hooguit geprikkeld als ik ga vrijen of als mijn partner me op een bepaalde manier aanraakt. Maar dat klopt precies met de nu geldende theorie. Het menselijk lichaam bevat een systeem dat juist is bedoeld om te reageren op de omgeving. Pas als die omgeving bepaalde prikkels voortbrengt of als je aan die prikkels denkt, dan komt seksuele motivatie op gang. Dat is iets anders dan de veronderstelling: je hebt het in je of je hebt het niet. Het is juist iets dat afhangt van de situatie.'

Geheelonthouders hebben het dus makkelijker dan gedacht?

'In elk geval is het een gegeven dat mensen heel goed zonder seks kunnen. Als individu ga je zonder seks niet dood. Maar het is natuurlijk wel zo dat zonder seks de soort uitsterft. Dus is er wel een systeem dat ertoe dient om seksueel te reageren.'

Hoe komt het dan dat vrouwen zonder zin denken dat er iets met ze mis is?

'Omdat mensen nog steeds denken in drifttermen. Ze vinden dat zin in seks van binnenuit moet komen. Terwijl zin vaak pas ontstaat als je er in feite al mee bezig bent - in gedachten of door omstandigheden in je omgeving. Iets zet het in gang. Alleen gebeurt dat bij de een wat eerder en makkelijker dan bij de ander.'

Dus als mannen out of the blue roepen: ik heb zin in seks...

'Dan is er iets geweest dat die zin heeft opgewekt. Zonder dat ze zich daarvan bewust hoeven te zijn. Het kan een erotische film zijn, maar ook een vluchtige gedachte of een elegante vrouwenschoen. Het kunnen heel subtiele dingen zijn en die zijn natuurlijk voor iedereen anders.'

Wat opvalt aan uw onderzoek, is dat zowel mannen als vrouwen in de 24 uur nadat ze in het laboratorium zijn opgewonden met een erotische film, seksueel actief zijn. Daaruit blijkt dus juist dat vrouwen wel degelijk zin krijgen in seks - en niet alleen hun lichaam.

'Uit ons onderzoek blijkt inderdaad dat vrouwen seksueel gedrag gingen vertonen bij een adequate seksuele prikkeling. En min of meer in gelijke mate als mannen.'

Dat is dus gewoon de oplossing: naar een pornofilm kijken. Die geeft prikkels die sterk genoeg zijn.

'Het is een heel adequaat middel om zin te genereren. Je kunt natuurlijk ook den aan prikkelende dingen, of zin laten ontstaan door gewoon met vrijen te beginnen.'

Leve de seksfilm.

'Nou ja, in elk geval is de boodschap dat je als je zin wilt voelen, dan moet je ook met seks bezig zijn. Zin komt niet uit de lucht vallen.'

Voor hoeveel procent van uw patien geldt dat de zin in seks ontbreekt, terwijl er lichamelijk niets fout zit?

'Bij de meesten. Het zijn meestal vrouwen die klagen over geen zin. Zij vragen soms: zit het niet in de hormonen of is er niet een pilletje? Veel mannen met erectieproblemen komen immers ook voor een pilletje. Daar is ook geen bezwaar tegen. Maar het is wel belangrijk te beseffen dat als er geen prikkels zijn, of als je er niets opwindends aan vindt, dan kun je het lichaam nog zo gevoelig proberen te maken met een pilletje, maar dan zal er niets gebeuren. Als je bijvoorbeeld negatieve ervaringen hebt met seks, kunnen prikkels gemakkelijk bedreigend zijn.'

Dat moet voor uw patien erg fijn zijn, om te horen dat er lichamelijk niets aan schort.

'Het kan inderdaad geruststellend zijn. Maar het is soms ook wel ingewikkeld. Want als er lichamelijk niets aan de hand is, ligt het misschien wel aan je partner. Die biedt wellicht niet de prikkels die jou opwinden. Dat is natuurlijk een heel gevoelige kwestie. Soms is het voor mensen daarom makkelijker om te zeggen: ik heb een stoornis. Het verschaft ze een soort alibi om niet meer te hoeven.

'Er komen soms paren binnen waarbij de klacht is: geen zin in seks, terwijl ik denk: wat beweegt je om hier iets aan te doen? Het is soms zo evident dat stellen op veel meer vlak ken problemen hebben dan seks, dat je je afvraagt: waarom zijn jullie aupt nog bij elkaar? Wen jullie eigenlijk nog wel met elkaar?'

Die stellen proberen er misschien via de seks nog wat van te maken.

'Ja. Maar dat is heel moeilijk. Want als jouw verlangen niet meer wordt opgewekt door je partner, moet je heel bewust op zoek naar stimuli die dat verlangen wel opwekken. Voor veel mensen is dat een beetje een deceptie. Want het romantische ideaal is natuurlijk dat het verlangen bijna onbewust ontstaat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden