Zin en onzin van politieke voorspellingen

Een politieke aandelenmarkt is een leuk initiatief, maar kan nooit een substituut zijn voor opiniepeilingen, menen Harm Hartman en Reinier Heutink....

IN politieke aandelenmarkten voorspellen beleggers met hun beurs beter dan de gebruikelijke opiniepeilingen. Die worden vertroebeld door de politieke voorkeur van de deelnemers, beweren Henk Blanken en Ferry Haan (Reflex, 19 januari). De door de Volkskrant zelf opgezette Politieke Aandelen Markt (PAM) zou een regelrechte concurrent zijn van de politieke peilingen die onderzoeksbureaus als Interview-NSS en NIPO verrichten.

Het artikel bewijst hoe ook deskundigen vaak krom redeneren en argumenteren op grond van hardnekkige vooroordelen. Het is een mooie aanleiding korte metten te maken met misvattingen over politieke peilingen.

Laten we voorop stellen dat we niets tegen dit internetspel hebben. Integendeel, het is een leuk en verfrissend idee waar een grote groep mensen de komende maanden ongetwijfeld veel plezier aan beleeft. Wij gaan zeker meedoen, maar zijn er stellig van overtuigd dat de aandelenmarkten nooit een substituut kunnen zijn van goede peilingen. Integendeel, dergelijke weddenschappen op een verwachte uitslag hebben peilingen hard nodig. Bij aandelenmarkten gaat het in belangrijke mate om informatie.

Uitgangspunt is dat bij volledige transparantie beleggers de informatie naar waarde kunnen vertalen in een koers die de toekomstige opbrengst weerspiegelt. De PAM laat zien hoe een aantal geïnteresseerde leken de politieke ontwikkelingen volgt en evalueert. Maar bij de verkiezingsuitslag gaat het uiteindelijk toch alleen om die miljoenen Nederlanders die op 15 mei hun stem uitbrengen. De beleggers van de PAM kunnen deze voorspelling alleen goed doen, als er peilingen worden verricht die inzicht geven in de actuele stand.

In peilingen vragen we mensen geen voorspellingen te doen over de toekomstige verkiezingsuitslag, maar meten we de stand van zaken van het moment. De vraag die we stellen, luidt dan ook: 'Waar zou u op stemmen als er vandaag verkiezingen zouden worden gehouden?'. Wanneer we dat consequent en volgens de regels der kunst doen, geven we inzicht in de veranderingen in de politieke voorkeur en daarmee in de effectiviteit van de pogingen van 'de politiek' om die voorkeur te beïnvloeden. De constatering van Blanken en Haan dat de gegeven antwoorden van onze respondenten worden beïnvloed door hun politieke voorkeur, is een waarheid als een koe. Ons werk zou volkomen zinloos zijn, als dat niet het geval was.

Wat niet onaardig is aan deze discussie, is het feit dat we steeds sterker de analogie zien tussen ondernemen en de politiek. De politieke partij is een merk geworden en de kiezer een klant.

Winkeliers zien aan het einde van de dag aan de kassa of ze succes hebben of niet. De kassa beïnvloedt hun beleid: nieuwe artikelen opnemen in het assortiment? Iets kopiëren van een succesvolle concurrent? Een aantrekkelijke en opvallende nieuwe caissière inhuren? De metafoor is pregnant. Verschil is dat politici de kassa moet ontberen: de kopers van de politiek komen maar één keer in de vier jaar, en dan ook nog allemaal tegelijk. Daarom zijn er peilingen.

Deze kennis is voor veel actoren in het politieke veld aanleiding hun gedrag of meningen bij te stellen. Bij de VVD zijn ze momenteel zwaar aan het delibereren wat het antwoord op Fortuyn moet zijn. Dit doen ze niet omdat een selecte groep spelletjesliefhebbers hun geld op Pim zetten, maar omdat ze er slecht voorstaan in de peiling.

Nog een misverstand dat moet worden opgeruimd: peilingen hebben niets te maken met geheimzinnigheid. Wel is waar dat er aan peilingen wordt gerekend, net zoals motoren worden afgesteld en piano's worden gestemd. Als je niet precies weet hoe dat gaat, wil dat niet zeggen dat er sprake is van geheimzinnige zaken. Het heeft te maken met vakmanschap. Voor onze peilingen ondervragen we een steekproef van Nederlanders. Die kan alleen iets betrouwbaars zeggen over alle Nederlanders, als deze een goede afspiegeling vormt van de bevolking. Om die representativiteit te optimaliseren en de steekproeven van verschillende peilingen goed vergelijkbaar te houden, gebruiken we een beproefde ijkingmethodiek, waar vooral Maurice de Hond een belangrijke bijdrage aan heeft geleverd. Het werk van gewone dreuzels dus, het heeft niets met Harry Potter te maken.

Als er - zoals Blanken en Haan beweren - een peiling zou zijn die Leefbaar Nederland begin van dit jaar op drie zetels schatte, dan durven wij er veel geld op te zetten dat het een slechte peiling betreft.

Met die ijkingmethodiek heeft de recente blunder van RTL 4 waar Blanken en Haan aan refereren, overigens niets te maken. RTL 4 bemachtigde de percentages van de eerste peiling van Interview-NSS in 2002, en berekende daar zelf de zetels bij. Men vergat alleen dat ons percentage voor 'overige partijen' niet helemaal aan Leefbaar Nederland toekwam, omdat daar nog heel wat klein grut bijzit dat de kiesdrempel niet haalt. RTL rapporteerde 18 zetels, het hadden er 15 moeten zijn.

De door ons gebruikte methodiek is natuurlijk niet feilloos. Maar bij de meest recente verkiezingen, die van 1998, benaderde onze laatste peiling het best de uiteindelijke uitslag. Andere bureaus ondervragen steeds dezelfde groep, en geven op die manier inzicht in de verschuivingen op politiek gebied.

Een nadeel van deze politieke panels is het feit dat de deelnemers selectief en beroepsrespondenten worden: ze lezen de kranten selectiever, denken dat ze over allerlei zaken een mening moeten hebben, en voelen de ogen van de media op hun meningen gericht. En alleen al het feit dat iemand in het panel wil zitten, maakt hem tot een bijzonder mens. Wij vrezen dat ook de PAM hier onder te lijden zal hebben.

We vragen ons tenslotte sowieso af of hebzucht en voorspellende vermogens van mensen sterk met elkaar samenhangen, want dat is de impliciete aanname van de PAM-propagandisten. Maar niets menselijk is ons vreemd. We zeiden het al: we gaan zeker meedoen met de PAM. En we geven op voorhand toe dat we niet zullen schromen om misbruik te maken van voorkennis. Wij hebben de uitkomsten van de laatste peiling toch net een paar uur eerder tot onze beschikking dan onze medebeleggers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden