Zimbabwe is nuttige les voor Zuid-Afrika

ER VOLTREKT zich een bizarre tragedie in een land dat nog niet zo lang geleden een van de meest welvarende en trotse naties van Afrika was....

Hans Moleman

Welkom in het territorium van de Afrikaanse Unie, wier leiders vorige maand in Durban plechtig verklaarden dat ze elkaar voortaan zullen aanspreken op wanbestuur.

Alle misère voor de betrokkenen ten spijt (en vooral het lot van de landarbeiders en hun gezinnen blijft onderbelicht; honderdduizenden mensen die hun bestaanszekerheid in rook zien opgaan), de crisis in Zimbabwe is in één opzicht uiterst nuttig. De achilleshiel van post-koloniaal Afrika wordt meedogenloos blootgelegd: het gebrek aan stabiele herverdeling van de welvaart.

Zimbabwe heeft hier gefaald. Na de onafhankelijkheid van 1980 stelden de nieuwe machthebbers, de comrades van Robert Mugabes ZANU-PF, zich vooral tevreden met de politieke macht en bijbehorende patronage. De economische macht bleef in handen van de oude Rhodesische elite, de blanke boeren. En die voelden zich nauwelijks geroepen daar verandering in te brengen.

Er waren wel pogingen om zwarte keuterboertjes op te kweken tot grote commerciële boeren. Norman Reynolds, in de eerste jaren van de onafhankelijkheid economisch topambtenaar van Mugabe, verhaalde dinsdag in Zuid-Afrika's toonaangevende zakenkrant Business Day hoe de ZANU-regering in samenwerking met de blanke boeren probeerde meer zwart commercieel kader te vormen.

Hoewel de blanke landadel Mugabe het liefst in zijn sop liet gaarkoken, koos ze uit welbegrepen eigenbelang toch voor medewerking aan op-de-boerderij-training van zwarte studenten van Zimbabwes drie landbouwopleidingen. Reynolds had dit plan bedacht samen met Lovegot Tendengu, hoofd van een van de agrarische scholen. Ze wisten de blanke boerenbond over de streep te trekken met argumenten als 'wie gaat later jullie boerderijen kopen, tegen een goeie prijs, als de opleiding vooral studenten aflevert voor baantjes in de staatsbureaucratie?'

En zo kwamen er halverwege de jaren tachtig zwarte jongens als stagiaires op de grote blanke landerijen. Boeren en studenten zetten bij de scholen ook velden op. En toen - 'zo typerend tragisch', aldus Reynolds - zakte de boel in elkaar. De regering begon de opbrengsten van de schoolvelden op te eisen, wat desillusie bij de deelnemers veroorzaakte.

De veelbelovende praktische opleiding stokte, er kwam geen generatie van zwarte commerciële boeren. De elite van de ZANU herverdeelde wat leuke boerderijen voor zichzelf, en liet de blanke boeren verder met rust.

Vijftien jaar later, toen Mugabe zijn door corruptie en wanbeleid aangetaste macht zag wankelen, deed hij een noodgreep. Hij kocht de steun van zijn verbitterde oorlogsveteranen, die met een golf van intimidatie en geweld de oppositie en de blanke boeren te lijf gingen. En nu zit Zimbabwe midden in een ongekende crisis, met een grotendeels verpauperde bevolking, aan de rand van een hongersnood.

De les is duidelijk. Wie een stabiele post-koloniale samenleving wil scheppen, met zowel de oude als de nieuwe elite goed in de gaten houden, zodat die twee het niet met elkaar op een lamlendig akkoordje gooien en de grote massa het nakijken heeft.

Het is een les die bij uitstek Zuid-Afrika ter harte kan nemen. Het zit als rijkste en meest ontwikkelde land van Afrika met hetzelfde dilemma als Zimbabwe. De politieke macht is sinds acht jaar in zwarte handen, maar de economie wordt nog als vanouds gedomineerd door blanken (en Indiërs). Dat begint steeds meer te wringen.

De ANC-regering van Thabo Mbeki is nu de druk aan het opvoeren op bedrijven, de mijnbouw voorop, om ruimte te maken voor black empowerment. Ook het sukkelende landherverdelingsbeleid wordt versneld. Maar het effect is nog gering, en het risico dat alleen een bovenlaag profiteert reëel.

Zuid-Afrika's oude en nieuwe elite hebben nog jaren speelruimte om het slimmer aan te pakken, à la Norman Reynolds. Als er één land is dat het talent in huis heeft om de post-koloniale val te omzeilen, dan wel Zimbabwes grote buur.

Het alternatief zou te somber zijn. Mislukt de economische hervorming van Zuid-Afrika, dan raakt het continent zijn belangrijkste gangmaker kwijt. Dan is het ook einde oefening voor de vier miljoen resterende blanken in Afrika.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden