Zijn zij nou gek of zijn wij het?

De strijd om de beeldvorming wordt bijna even vuil gevoerd als de strijd op de grond in Oekraïne. De opstandelingen worden uitgemaakt voor fascisten, Poetin wordt getekend met Hitlersnor.

De kranten schreeuwden al een aantal dagen dat de terugkeer van de Koude Oorlog aanstaande was toen president Poetin dinsdag eindelijk het woord nam. Wie de dagen daarvoor het nieuws had gevolgd over de omwenteling in Kiev, hoorde een man praten die alle werkelijkheidszin verloren was. Althans, zo leek het. Er waren helemaal geen Russische soldaten op de Krim, zei Poetin tijdens de persconferentie, de 'zelfverdedigingstroepen' hadden hun Russische uniformen bij de legerdump gekocht. 'Kijkt u maar in de winkel, ze liggen overal.'


De wereld heeft niets te vrezen van Rusland, maar als Poetin zichzelf genoodzaakt ziet tot een invasie van Oekraïne heeft hij het internationale recht aan zijn zijde. Poetin zette een paradoxaal beeld neer: Rusland, het braafste jongetje van de klas - dat nergens voor terugdeinst.


Zijn opvattingen stonden zo diametraal tegenover alles wat er daarvoor in westerse media was geschreven en gezegd dat onvermijdelijk de vraag rees: is Poetin gek of zijn wij gek? Dat de verschillende kampen niet allemaal de waarheid konden spreken, was het enige dat je als argeloze toeschouwer zeker wist. Vooruit, nog een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid: de situatie in Oekraïne is inzet geworden van een grootscheepse mediaoorlog. De strijd om het beeld is even belangrijk als de strijd op de grond - en het spel wordt even vuil gespeeld.


Maar om welke beelden gaat het eigenlijk? Hoe worden die ingezet ter manipulatie? En waar ligt de grens tussen framing, de overtuigingstechniek waarmee boodschappen verspreid worden, en propaganda?


1. Fascisten vs. volksopstand

'Wat ons grootste probleem is?', vroeg Poetin aan zichzelf tijdens de persconferentie dinsdag. 'We zien de gewelddadige razernij van reactionaire, nationalistische en antisemitische strijdkrachten in bepaalde delen van Oekraïne, waaronder Kiev.' Het is een frame dat telkens terugkeert en dat het grootste wapen van Rusland is. De omwenteling in Kiev is het werk van levensgevaarlijke fascisten, terroristen en radicalen, die de binnenstad tot een waar oorlogsgebied maken. De verdreven president Viktor Janoekovitsj zei hetzelfde toen hij zijn laatste televisie-interview gaf.


'Experts zijn het er steeds meer over eens', zei de nieuwslezer van het populaire Russische journaal Vesti Nedeli woensdagavond, 'dat de acties van deze nationalisten te vergelijken zijn met die van de nationalisten die de macht grepen in de jaren dertig in Duitsland.' Een pulserend filmisch muziekje ging gepaard met angstaanjagende beelden van agenten die op hun knieën worden gedwongen door boze meutes. Een gemaskerde man met een swastika-armband kwam in beeld. De situatie in Kiev was volgens de nieuwslezer 'een cocktail van revolutionaire euforie en criminele wanorde'.


In werkelijkheid is het in Kiev inmiddels betrekkelijk kalm op straat. Van gewelddadige razernij of criminele wanorde is geen sprake meer, als die er al was. De extreemrechtse groeperingen die telkens worden genoemd, speelden een zekere rol in de opstand, maar de tijdelijke regering wordt geenszins gedomineerd door nazi's. Toch krijgen de ultranationalistische groepering Pravy Sektor (Rechtse Sector) en de extreemrechtse partij Svoboda geregeld het woord in Nederlandse kranten. De vraag is in hoeverre westerse media zo meegaan in de manipulatie van het Kremlin.


'Om eenzijdige berichtgeving te vermijden, wilden mijn opdrachtgevers graag verhalen uit verschillende perspectieven', zegt Fleur de Weerd, die voor Trouw, Radio 1 en Nieuwsuur verslag deed in Oekraïne. 'Het liefst maak ik reportages, dan kun je vertrouwen op wat je zelf ziet en hoort. Andere nieuwsstromen zijn minder betrouwbaar.'


De tijdelijke president, Aleksandr Toertsjinov, is een Russisch sprekende conservatieve technocraat. Het gezicht van de revolutie, bokser Vitali Klitsjko, is de Russisch sprekende zoon van een oud-Sovjet-generaal. Beiden zijn geen nazi's. Terwijl het regime van Janoekovitsj tegen de oproerpolitie zei dat de demonstraties door Joden werden geleid (wat gedeeltelijk waar is), werd aan de buitenwereld verteld dat Maidan, het plein waar de betogers samenkwamen, werd overspoeld door nazi's.


Het nazi-frame wordt overigens niet alleen door het Russische en het Janoekovitsj-kamp gebruikt. Afgezien van demonstranten die wereldwijd borden omhooghouden waarop Poetin met een Hitlersnor staat afgebeeld, hebben ook Poolse tabloids en zelfs Europese en Amerikaanse politici Poetin met Hitler vergeleken.


Hillary Clinton, oud-minister van Buitenlandse Zaken en mogelijk presidentskandidaat in 2016, zei dat Poetin een invasie voorbereid onder het mom van bescherming van Russische burgers op de Krim, net zoals Hitler dat zei te doen met Duitse burgers in Tsjechoslowakije en Roemenië. Een dag later zei ze slechts een historisch perspectief te willen geven en geen vergelijking te maken. Tegen die tijd hadden de Republikeinse senators John McCain en Marco Rubio zich al aangesloten bij haar oorspronkelijke woorden.


2. Militaire coup vs. interim-regering

'De huidige situatie kan maar op één manier worden geïnterpreteerd', zei Poetin tijdens zijn persconferentie. 'Dit was een onwettige staatsgreep, een militaire coup.' Er zijn volgens Poetin maar drie manieren waarop je als president in Oekraïne uit je ambt kunt worden gezet: als je komt te overlijden, als je je terugtrekt of als je via een formele aanklacht wordt afgezet. Geen van drieën is gebeurd. De enige conclusie is dus dat Janoekovitsj nog steeds 'de enige legitieme president' is. Overigens maakte Poetin wel de kanttekening dat Janoekovitsj geen macht meer heeft en geen kans maakt op herverkiezing.


In westerse media is niet eens de vraag opgeworpen of de tijdelijke regering legitiem is. Termen als 'nieuwe machthebbers', 'nieuwe autoriteiten', 'interim-president', 'tijdelijke regering' of gewoon 'premier' worden gebruikt om mensen te omschrijven die Poetin op zijn beurt niet eens bij naam wil noemen en als onrechtmatige leiders beschouwd. Hij heeft met niemand in Kiev contact, zei hij, omdat er tot de verkiezingen geen officiële autoriteiten ter plekke zijn.


De omwenteling is in Nederlandse en Amerikaanse media aangenomen als feit en deels gerechtvaardigd door te wijzen op de hoeveelheid staatsgeld die Janoekovitsj zich heeft eigen gemaakt, in kranten en op tv geïllustreerd door zijn extravagante landhuizen. Ook de neergeschoten betogers werden aangevoerd als een bewijs dat Janoekovitsj geen geschikte leider is. Al zei de minister van Buitenlandse Zaken van Estland Urmas Paet in een gelekt telefoongesprek met EU-buitenlandvertegenwoordiger Catherine Ashton dat (volgens een arts die Paet op Maidan had gesproken) de scherpschutters van de oppositie waren en zowel op politieagenten als op demonstranten schoten. Een nieuwsfeit dat niet breed werd opgepikt door westerse media. Wellicht omdat het gesprek oorspronkelijk gelekt werd door de tv-zender Russia Today, die gefinancierd wordt door het Kremlin.


'We zouden het eerst meenemen in een bericht', zegt Alex Burghoorn, chef buitenland van de Volkskrant. 'Dat hebben we om twee redenen niet gedaan. Ten eerste had Paet de bewering van horen zeggen en was het nieuws dus nauwelijks te checken. En ten tweede was onduidelijk wat er na dat gesprek is gebeurd: hebben ze het uitgezocht en was het onzin? Dat weten we niet, want daar hebben ze in reacties niets over gezegd. Toen hebben we de voorkeur gegeven aan feitelijker nieuws: het wegjagen van de VN-gezant uit de Krim.'


Dat de Russen zich laten beïnvloeden door wat ze zien op televisie en op staatszenders als Russia Today bleek uit een peiling die eind februari werd gehouden door het Russische Onderzoekscentrum voor de Publieke Opinie. Bijna eenderde van de respondenten beschreef de situatie in Oekraïne als 'ongebreidelde anarchie en roverij'. Een kwart vindt dat er sprake is van een 'staatsgreep' en 27 procent omschreef de situatie als het gevolg van 'het uitbreken van een burgeroorlog'.


3. Rusland agressor vs. Westen agressor

De invasie van Rusland op de Krim zou het begin betekenen van een periode die gelijk staat aan de spanningen tussen Rusland en Amerika gedurende de tweede helft van de 20ste eeuw, daar leken alle kranten het over eens. Volgens sommige commentaren zou zelfs de Derde Wereldoorlog uitbreken. Er werden doorwrochte opiniestukken geschreven 'Waarom Poetin niet meer bang is voor het Westen'. Aan alles was af te leiden dat het Westen wel bang is - of moet zijn - voor Poetin.


Aan Russische zijde valt de term Koude Oorlog opvallend genoeg nauwelijks. Stellen dat Poetin bang is voor het Westen is overdreven, maar dat hij het Westen als de grote agressor schetst, is duidelijk. De omwenteling in Oekraïne werd financieel en materieel gesteund door het Westen, volgens Poetin. Europa wil het land splijten. En Amerika wil de macht van Rusland beteugelen. 'Soms krijg ik de indruk', zei hij dinsdag, 'alsof aan de andere kant van de plas, in Amerika, mensen in een laboratorium experimenten op ratten uitvoeren zonder te begrijpen wat de consequenties zijn van hun daden.'


Door te hameren op juridische procedures probeert Poetin over te komen als een president die zich aan de democratische en volkenrechtelijke normen en waarden houdt. Hij keurt het geweld in Kiev af, is er enkel op uit Russische burgers te beschermen en erkent de interim-regering niet. Amerika en Europa zet hij neer als oorlogszuchtige mogendheden met dubbele agenda's.


Sergej Markov, een politicoloog die zowel in westerse (zoals persbureau Bloomberg) als Russische media als expert optreedt, zei in de populaire Russische tabloid Komsomolskaja Pravda over Amerika en zijn bondgenoten: 'De Krim is niet hun belangrijkste doelwit. Het plan is om van Oekraïne binnen drie jaar een anti-Russisch land te maken en een Oekraïense versie van Michail Saakasjvili (pro-westerse oud-president van Georgië, red.) te benoemen en vanuit daar een opstand in Rusland te beginnen.'


Op de vraag of de NAVO troepen zal stationeren bij de grens tussen Oekraïne en Rusland, antwoordt Markov: 'Als Poetin geen toestemming had gevraagd aan het parlement om strijdkrachten in te zetten in Oekraïne, was de NAVO veel verder gegaan dan de grensgebieden - dan zouden ze in Moskou zitten. Het doel van diegenen die de staatsgreep in Kiev hebben geregisseerd, is om Russische oppositieleiders als Nemtsov en Navalny aan de macht te krijgen in Moskou.' Dit soort denkbeelden zijn zeer gangbaar onder de Russische bevolking.


MET MEDEWERKING VAN


Aan dit artikel werkten mee: freelance Oekraïnecorrespondent Fleur de Weerd, hoogleraar Sovjetstudies Robert van Voren, oud-Ruslandcorrespondent Arnout Brouwers en Ruslandkenner Alexander Münninghoff.


PROPAGANDA

'IK KAN NIET BIJ EEN ZENDER WERKEN DIE DE ACTIES VAN POETIN GOEDPRAAT'


morele uitdaging voor tv-presentatrice

Liz Wahl, nieuwsanchor van de Engelstalige zender Russia Today, nam woensdag live op tv ontslag bij het tv-station, dat door het Kremlin wordt gefinancierd en in Washington is gevestigd. 'Morele en ethische uitdagingen' zaten haar dwars. 'Ik kan niet bij een zender werken die de acties van Poetin goedpraat. Ik ben er trots op Amerikaans te zijn en ik geloof in de verspreiding van de waarheid', zei Wahl, die deels van Hongaarse afkomst is. 'Daarom dien ik na deze nieuwsuitzending mijn ontslag in.'


rijen auto's voor de russische, pardon poolse grens

In een item over de gevaren voor Russisch sprekenden op de Krim toonde de Russische zender Channel One auto's die in de rij stonden om Rusland binnen te komen. Een Oekraïense blogger wees erop dat niet de Russische grens op de beelden staat, maar de Poolse grens, te zien aan de plaatsnaamborden.


vrouw inwoner van kiev en van charkov

Op Twitter circuleerden foto's van een vrouw die op de Russische tv vijf verschillende 'rollen' speelde: een inwoner van Kiev, een inwoner van Charkov, de moeder van een soldaat, een inwoner van Odessa en een anti-Maidan-activist.


dezelfde pro-russische demonstranten

Dit komt overeen met verhalen over ingehuurde demonstranten. In verschillende steden duiken telkens dezelfde pro-Russische betogers op. In Charkov zou 'een Oost-Oekraïense anti-fascist' een Russische vlag hebben gehesen op het stadhuis. Hij bleek een pro-Russische activist te zijn die eerder gefotografeerd was in een nazi-uniform.


oscaruitzending zonder steunbetuiging leto

Toen Jared Leto zondag een Oscar kreeg voor beste mannelijke bijrol sprak hij zijn steun uit voor de opstanden in Oekraïne en Venezuela. Een dag later zond Channel One de prijsuitreiking uit zonder de steunbetuiging van Leto. Eerder was de live-uitzending al afgebroken, vermoedelijk om dezelfde reden, maar officieel omdat er 'te veel nieuws' was.


slechts 'paar honderd mensen' op maidan

Op het hoogtepunt van de protesten in Kiev zonden de Russische zenders nauwelijks beelden ervan uit. Alleen via livestreams was de situatie goed te volgen. Volgens Channel One waren er slechts 'een paar honderd mensen' op Maidan. In werkelijkheid ging het om honderdduizenden.


schietpartij simferopol in scène gezet

Op Channel One werden op 1 maart beelden getoond van een schietpartij in Simferopol door Oekraïense extremisten. Volgens een blogger was het in scène gezet. Hij wees erop dat de nummerborden en de wapens op de beelden niet strookten met de plaats delict van het verhaal. Later doken foto's op die mensen met hun smartphone hadden gemaakt van de enscenering.


internetreageerders: 36 dollar per dag

Al in september vorig jaar werd een bureau van betaalde internetreageerders, zogeheten trollen, ontmaskerd door de krant The St. Peterburg Times. Voor 36 dollar per dag reageren de trollen op berichten. In het artikel zegt een vrouw dat ze het de ene dag opneemt voor de burgemeester van Moskou en de volgende dag oppositieleider Navalny zwartmaakt. Ook rond de Maidan-kanalen op internet zijn de trollen actief.


'opstand ging niet langs democratische weg'

Een opvallende commentator bij Russia Today: actiefilmacteur Steven Seagal sloot zich vorige week aan bij Poetin door te zeggen dat hij het betreurt dat de opstand in Kiev niet langs democratische wegen is gegaan. Gevraagd of president Obama militair moet ingrijpen: 'We moeten diplomatie bedrijven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.