Zijn wij er of zijn wij er niet?

Het is een primeur: een Koerdische Hamlet. Theatermaker Celil Toksöz stelde een sterrencast samen. Maar komen de Koerden ook kijken?

Het was een uitspraak van een Turks parlementslid, die hem uit de tent lokte: 'Het Koerdisch is een bergtaal, daarin kun je geen Hamlet in spelen.'


Dat was tegen het zere been van de Nederlands-Koerdische theatermaker Celil Toksöz (52), artistiek leider van Theater RAST in Amsterdam en geboren in Diyarbakir, de officieuze hoofdstad van het officieuze Koerdistan, het gebied in Turkije dat samen met delen van Syrië, Irak, Iran en Armenië de thuisbasis vormt van het Koerdische volk.


De uitspraak katapulteerde hem terug naar zijn jeugd. Weer voelde hij hoe hij als jongen op straat in Zuidoost-Turkije geen Koerdisch mocht spreken, op straffe van een boete. Hoe dreigend de gevangenisstraf was als je Koerdische geluidsopnamen in je bezit had. En hoe zijn opa op een familiefeest zijn identiteit verloochende omdat hij niet in het Koerdisch durfde te zingen toen een plaatselijke gouverneur binnenkwam. Maar Toksöz realiseerde zich ook hoe sterk en poëtisch de dengbêj- traditie is, de Koerdische zang- en vertelvorm die in Diyarbakir professioneel wordt beoefend en waarin honderden verhalen mondeling worden overgeleverd. Hij herinnerde zich de dengbêj-vertellers die langs de deuren kwamen en een warm onthaal kregen voor hun hartverscheurende liederen.


'Na die uitspraak wist ik zeker dat ik mijn droomproject wilde realiseren: de eerste Koerdische versie van een toneelstuk van Shakespeare, verteld en gezongen in de dengbêj-traditie.' Vandaag gaat Hamlet hebûn an nebûn in Amsterdam in première, To Be Or Not To Be, in het Koerdisch. Een primeur. Nooit eerder werd een Shakespeare gespeeld in het Koerdisch. 'Hamlet gaat over het Koerdische volk. Wij hebben door onderdrukking en discriminatie een identiteitsprobleem. Zijn wij er of zijn wij er niet? We hebben een eigen taal en cultuur, maar geen eigen staat. We hebben geleerd onze gevoelens uit te drukken in het Turks. Dat brengt ons aan het twijfelen, net als Hamlet. In zijn drama gaat iedereen dood die hij liefheeft. Hoeveel slachtoffers moeten nog vallen voordat de Koerden hun doel verwezenlijken?', vraagt Toksöz zich retorisch af, tijdens een interview via Skype vanuit Diyarbakir.


Toch heeft hij geen politieke voorstelling gemaakt. 'Ik wil niet schreeuwen, maar zingen. Niet demonstreren, maar vertellen.' Toksöz heeft het verhaal wel licht geabstraheerd. 'Soms botste mijn westerse theaterachtergrond met de realistische traditie in Turkije. Wraak nemen betekent daar letterlijk wraak nemen, slachtoffers maken, geliefden vermoorden. Ik heb een laag van dengbêj-vertellers toegevoegd om gebeurtenissen samen te vatten en te becommentariëren.'


Als kind van twee culturen - Toksöz kwam in 1986 naar Nederland en volgde hier de docentenopleiding aan de Theaterschool - weet hij als geen ander dat hij in deze Koerdische Shakespeare minder ver kan gaan dan in Nederland: 'Iemand naakt op toneel is ondenkbaar in het Midden-Oosten.'


Op de auditie in het Stadstheater van Diyarbakir kwamen meer dan vierhonderd auditanten af, onder wie Rojda Senses, een sterzangeres met miljoenen volgers. Zij zingt de rol van Gertrude, naast Gülseven Medar als Ophelia, Ali Tekbas als Horatio en Yavuz Akkuzu als Hamlet. 'De eerste drie zingen alleen; na hun dood komen ze als geest terug.'


Het valt RAST niet gemakkelijk de Koerdische gemeenschap in Nederland naar Hamlet te krijgen. 'Koerden in Nederland zijn niet gewend naar het theater te gaan.' Daarom neemt RAST als tussenpersoon nu zelf kaarten af, in de hoop die door middel van hun contacten door te verkopen aan de Koerdische gemeenschap. 'Het is belangrijk dat Koerden in Nederland hun cultuur kunnen beleven. Toen ik tijdens mijn opleiding aan de Theaterschool in Amsterdam stemles kreeg, moest ik een lied zingen, Vluchten kan niet meer. Ik kreeg de Nederlandse klanken moeilijk uit mijn keel. 'Waarom zing je niet in je moedertaal?', zei mijn docent. Bleek ik mijn taal vergeten! Toen besefte ik: mijn opa kon Koerdisch zingen maar mocht het niet. Ik mocht zingen, maar kon het niet. Daarom maak ik deze voorstelling. Hamlet is mijn lied.'


Multicultistop


Hamlet hebûn an nebûn door Theater RAST (Amsterdam) en Stadstheater Diyarbakir. Première vandaag in de Stadsschouwburg Amsterdam. Tournee (Deventer, Enschede, Utrecht, Rotterdam, Den Haag, Nijmegen, Amsterdam) t/m 31/10 en daarna in Stockholm en Turkije. hamlet-rast.com Deze Koerdische Hamlet van Theater RAST en het Stadstheater Diyarbakir, vult volgens regisseur Celil Toksöz een gat in de jubileumprogrammering, waarmee vierhonderd jaar diplomatieke betrekkingen tussen Nederland en Turkije worden gevierd. 'Dat programma is sterk gericht op Istanbul. Wij vullen de leemte van een Koerdisch onderdeel.'


Hamlet hebûn an nebûn


Theater RAST is een van de 'multiculturele' theatergroepen die staatssecretaris Rick van der Ploeg in 2000 met voorrang het kunstenplan in hielp, om de blanke kunstwereld sneller te verkleuren. Andere zijn bijvoorbeeld De Nieuw Amsterdam (DNA), MC Producties en ThEAter EA. Nu, twaalf jaar later, heeft geen van die gezelschappen een plek in de Culturele Basisinfrastructuur 2013-2016. Ze krijgen ook geen geld van het Fonds Podiumkunsten (NFPK). Nog wel ontvangen de meeste gezelschappen, die in Amsterdam zetelen, geld van de gemeente. Verder proberen ze door samenwerking overeind te blijven. Opvallend is tot slot dat nieuwkomer Sadettin Kirmiziyüz met zijn eenmansbedrijfje Trouble Man voor twee jaar structurele subsidie krijgt van het NFPK.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden