Zijn wij allemaal spelers in het leven van Tinkebell?

Waar ze ook komt ontstaan ruzies en rokende puinhopen. Zoals in de zaak van de uitgewezen Afghaan Feda Amiri. Maar klopt het wel dat het kunstenares Tinkebell altijd en alleen om Tinkebell te doen is?

Tinkebell over de zaak Amiri: 'Ik geloofde niet in een toneelstukje van Tamana en haar vader'Beeld Joel van Houdt

Ze is zojuist met een bizar plan wakker geworden. De avond ervoor had ze tijdens een etentje met bevriende kunstenaars nog opgelucht verzucht dat ze 'het' al een tijd niet meer had gehad. 'Het' is wat zij de vloek van het kunstenaarschap noemt: wakker worden met een idee en het dan móéten uitvoeren. Gewoon, omdat het onontkoombaar is.

En verdomd, nu deed ze net haar ogen open en wist: ik moet Tamana Amiri achterna reizen naar Afghanistan. Meteen belt ze de redactie van Trouw, de krant waarin ze al weken columns over de kwestie Amiri schrijft. Die ontraadt haar te gaan vanwege de veiligheid, maar een paar weken later zit de Amsterdamse kunstenares Tinkebell (Katinka Simonse, 36) toch met haar plan in de talkshow van Eva Jinek.

Een + achter een artikel

Artikelen met een + erachter zijn uiteraard gratis te lezen voor abonnees van de Volkskrant. Nog geen abonnee? Geen nood! U kunt de Volkskrant hier twee weken gratis en zonder verplichtingen proberen.

Het optreden in Jinek vormt het begin van een verwarrende geschiedenis die zal eindigen met grote onduidelijkheid over de lotgevallen van vader Amiri en vooral met veel boze vingers in de richting van de kunstenares. 'Dat de reis van Tinkebell naar Afghanistan zou eindigen in consternatie en agitatie stond in de sterren geschreven' (+), schrijft columniste Sheila Sitalsing in de Volkskrant.

Het is namelijk niet voor het eerst dat de altijd in het roze geklede kunstenares commotie veroorzaakt. Haar geëngageerde werk is vaak omgeven door relletjes. Het bekendst is de tas die ze maakte van haar - naar eigen zeggen - depressieve kat Pinkeltje, nadat ze het beest zelf had gedood. Het houten huisje op de markt in Vlissingen waarin twee asielzoekers tijdelijk gingen wonen moest al na een nacht worden opgeruimd, ze werd gearresteerd - en uiteindelijk vrijgesproken - voor een project waarbij ze tientallen hamsters in een hamsterbal liet lopen.

Katinka bij Jinek.Beeld NPO

De vraag is: overkomt die ophef haar? Wordt die veroorzaakt door haar lastige verstandhouding met media: als paradijsvogel geliefd in de talkshows, maar met argwaan gevolgd door de schrijvende pers? Is ze niet eerder naïef dan berekenend en zijn journalistiek en publiek niet meer in staat haar daden afzonderlijk te beoordelen - wie ooit een handtas maakte van haar kat, staat in de beeldvorming immers altijd achter?

Óf is die ophef strategie, ter meerdere eer en glorie van het merk Tinkebell? Heeft ze een dubbele agenda en is alles - ook haar in het openbaar beleden altruïsme - ondergeschikt aan de kunst? Creëert ze haar eigen Truman-show en zijn we, kortom, allemaal spelers in het grote kunstproject dat Het leven van Tinkebell heet?

Smileys

Aan de lantaarnpaal voor het huis van de kunstenares hangt een roze briefje. 'Take a smile (for free!)' staat erop, voorbijgangers kunnen een smiley afscheuren. Binnen is alles felgekleurd. In de tuin lopen kippen, katten en twee grote konijnen, er is een boomhut waarin gewerkt kan worden. Het is een decor waarin Alice in Wonderland, Pippi Langkous en Mamaloe om de eerste associatie vechten.

Tinkebell praat, nu het stof neergedaald is, in rust over de zaak-Amiri. Die kwestie is de beste casus om de vragen rond haar persoon te onderzoeken. Meestal gaat de controverse over haar werk: of ze dieren mishandelt en asielzoekers exploiteert. Daar is over te discussiëren, het oordeel zal per persoon verschillen. Haar betrokkenheid bij de zaak-Amiri is intrinsiek minder controversieel. Ze trekt zich het lot van de familie aan, schrijft er onvermoeibaar columns over, plaatst de zaak daarmee op de politieke agenda en reist de dochter uiteindelijk achterna naar Afghanistan. Toch is er achteraf weer dat wantrouwen: alsnog een puinhoop, is het Tinkebell dan toch allemaal om Tinkebell te doen?

De sympathie van media, politici en publieke opinie ligt aanvankelijk bij Tamana Amiri, de 23-jarige dochter die zich al sinds begin januari verzet tegen de uitzetting van haar vader. Media weten de welbespraakte en mediagenieke Tamana goed te vinden. Ze is veelvuldig te zien op Omroep Brabant - het gezin woont in de provincie - en schuift aan bij Jinek. Als ze een maand niets van haar vader heeft gehoord besluit ze alleen naar Afghanistan te reizen om hem te gaan zoeken. Tinkebell schrijft dan al weken over de Amiri's in haar dinsdagcolumn in Trouw. Naar aanleiding van haar columns worden Kamervragen gesteld. Op de dag van Amiri's uitzetting belt ze meerdere keren met KLM, de luchtvaartmaatschappij die de vader naar Kabul zal vervoeren.

Half februari volgens de gebeurtenissen elkaar snel op. Tamana belandt in een ziekenhuis, eenmaal hersteld vindt ze haar vader in een ander ziekenhuis. Hij zou verward zijn en een botbreuk hebben opgelopen bij zijn uitzetting, schrijft ze op Facebook. Vanaf het moment dat Tinkebell arriveert neemt zij de woordvoering over. Ze is de toegankelijke vraagbaak voor media die willen weten wat zich in Afghanistan afspeelt.

Maar dan volgt de ontluistering. 'Afghaanse Feda Amiri en dochter Tamana voeren toneelstukje op over verwondingen bij uitzetting', kopt de site van Omroep Brabant op woensdagochtend 25 februari. Het zou een citaat van de kunstenares zijn. Op sociale media verspreidt het nieuws zich snel, andere media nemen de berichtgeving over 'het toneelstukje' van de regionale omroep over. Die impliceert bovendien dat Tinkebell er een dubbele agenda op nahoudt. 'Tegen Omroep Brabant heeft ze toegegeven dat ze er een kunstproject over maakt', schrijft verslaggever Marcel Huisman. Daarmee is het wantrouwen jegens de onpeilbare kunstenares bevestigd. Haar collega-columnist Ephimenco in Trouw: 'Tinkebell manipuleert lezers vanuit Kaboel omwille van haar kunstproject.'

Katinka Simonse.Beeld Ilja Keizer

Wisselwerking met Omroep Brabant

Wie wil begrijpen wat er is misgegaan in de zaak-Amiri, moet inzoomen op de wisselwerking tussen Tinkebell en Omroep Brabant. Voordat ze afreist naar Afghanistan is er al veel contact met Marcel Huisman, verslaggever bij de regionale omroep. De laatste avond in Kabul bellen ze weer. Tinkebell, nu terugblikkend in haar tuin: 'Marcel belde mij op en zei: 'Ik heb slecht nieuws, bronnen beweren dat Tamana en haar vader alles in scène hebben gezet.' Wie die bronnen waren, kon hij niet zeggen, maar hij bleef erop hameren dat ze zeer betrouwbaar waren.'

Huisman staat op de speaker, naast Tinkebell zijn ook de cameraman en de fotograaf bij het gesprek aanwezig. Ze schrikken. De situatie in Afghanistan is onzeker. De mannen die de familie Amiri bijstaan, vertrouwen de fixer van de kunstenares niet en vice versa - ze blijken afkomstig uit conflicterende stammen.

'In die omstandigheden kwam Marcel met zijn bronnen. Ik geloofde niet in een toneelstukje van Tamana en haar vader, maar we voerden wel een lang 'stel dat'-gesprek: stel dat ze alles in scène hebben gezet. Daarin gingen we best ver. De kamer in het ziekenhuis zou zo uit een Hitchcockfilm kunnen komen: uitzicht over Kabul, het licht was prachtig, de fotograaf had voldoende ruimte. 'Zouden ze dat hebben bedacht zodat we mooie foto's kunnen maken?', merkten we op. Aan het eind van dat telefoongesprek concludeerden we: nee, dit is allemaal onzin. Welk belang zou het dienen? Een verblijfsvergunning krijgt hij er niet mee.'

De volgende dag maakt ze zich klaar om naar het vliegveld te gaan als ze een boze sms ontvangt van Joël Voordewind, het Tweede Kamerlid van de ChristenUnie met wie ze optrekt in de zaak-Amiri. Is alles plotseling gelogen?, wil hij weten. Als ze op 12 kilometer hoogte zitten in het vliegtuig naar Dubai weten ze wel dat er iets mis is, maar niet dat in Nederland de bom is gebarsten.

Bij Omroep Brabant wordt hard gezucht als de naam Tinkebell valt. 'Wees maar voorzichtig dat je straks zelf geen onderdeel wordt van het volgende kunstproject van deze dame', zegt adjunct-hoofdredacteur Marjo L'Homme.

Tijdlijn

2004 kattentas

Tinkebell krijgt landelijke bekendheid met een handtas die zij gefabriceerd heeft van het bont van haar eigen kat. Ze wil met dit werk de vraag opwerpen waarom het wel maatschappelijk geaccepteerd is productiedieren als koeien en varkens te doden voor consumptie, maar een huisdier niet.

2007 Versnipperde kuikentjes

Ze haalt zich de woede op de hals van dierenactivisten en de Partij voor de Dieren als ze tijdens een eco-designmarkt dreigt om zestig kuikentjes door een versnipperaar te halen. Dit om te laten zien hoe in de veehoudende sector met haantjes wordt omgegaan. De organisator van de beurs koopt de partij kuikens op het laatste moment zelf op.

2012 beplakte slakken

Voor het Rotterdamse kindermuseum Villa Zebra beplakt Tinkebell ruim duizend levende slakken met gekleurde kraaltjes. De dierenbescherming veroordeelt de tentoonstelling.

2013 inwonende vluchtelingen

Voor het bevrijdingsfestival in Vlissingen ontwerpt Tinkebell Home Sweet Home, een kunstwerk met inwonende vluchtelingen. Ze wil een maand lang exposeren maar de burgemeester van Vlissingen maakt vroegtijdig een einde aan het project. Foto PZC

2015 asielzoeker

Tinkebell reist Tamana Amiri (23) achterna om haar uitgezette en daarna zoekgeraakte vader, Feda Amiri, te zoeken in Afghanistan. Er ontstaat ophef als ze de situatie in Afghanistan volgens Omroep Brabant 'een toneelstukje' noemt.

Grote impact

Zij doet het woord namens de omroep. 'De kwestie heeft een grote impact gehad op ons en op Marcel in het bijzonder', zegt ze. 'Hij is misleid, tegen zijn wil is hij hoofdrolspeler geworden in een documentaire van deze kunstenares. Hij voelt zich beschadigd.'

Voordat Huisman en Tinkebell elkaar telefonisch spreken op de bewuste avond in Kabul zijn er op de redactie van Omroep Brabant twijfels gerezen over het verhaal van de Amiri's. 'Aanvankelijk huilden we allemaal mee met het gezin, maar het is onze taak om de kop erbij te houden', zegt L'Homme. 'Het verhaal in Afghanistan rammelde, ook hoorden we van mensen daar dat het misschien niet klopte. Die twijfels heeft Marcel aan haar voorgelegd en zij bleek die ook nog te bevestigen. Natuurlijk maken wij daar nieuws van.'

Het venijn zit voor Omroep Brabant in de staart van het gesprek: het moment waarop Huisman erachter komt dat hij onderdeel is van de film die zij zal maken, terwijl hij daar naar eigen zeggen eerder bezwaar tegen heeft gemaakt. 'Wordt het een kunstproject?', wil hij weten. 'Ja, zo zou je het kunnen noemen', antwoordt Tinkebell.

Toneelstukje

Het conflict tussen de twee centreert zich rond een kort fragment: 'Ik denk dat de kans heel aannemelijk is dat de twee een toneelstukje hebben gespeeld. Ik wil het niet helemaal uitsluiten, maar ik denk dat de kans aannemelijker is dat het niet helemaal waar is dan dat het wel helemaal waar is', zegt de kunstenares in een fragment dat Huisman de volgende dag uitzendt op Omroep Brabant. Hij heeft de conversatie, aldus Tinkebell, heimelijk opgenomen en daarvan pas aan het eind melding gemaakt.

Het is een wonderlijk citaat, door de tegenstrijdigheid van 'ik wil het niet helemaal uitsluiten' in relatie tot de voorafgaande zin. De kunstenares vermoedt dat Omroep Brabant tussen de twee zinnen heeft geknipt - aperte onzin volgens de omroep - en beschuldigt de verslaggever van selectief citeren: de teneur van de conversatie was anders, ze is op het verkeerde been gezet door het bronnenverhaal van Huisman en heeft uiteindelijk geconcludeerd dat het géén toneelstukje zou zijn.

Lang gesprek

Joël van Houdt, de aanwezige fotograaf, onderschrijft dat laatste. 'Het was duidelijk een 'wat als'-gesprek. Tinkebell werd wel een beetje aan het twijfelen gebracht door de bronnen van Huisman, maar uiteindelijk veranderde ze niet van mening.' Zelf twijfelt hij wel aan het verhaal van de Amiri's en noemt de kunstenares 'misschien een beetje naïef'.

'Natuurlijk is er van alles besproken, het was een lang gesprek', zegt L'Homme van Omroep Brabant. 'Maar feit blijft dat ze onze twijfels met deze uitspraak heeft bevestigd. Het zou gek zijn als we dit niet eruit hadden gehaald. Ik denk dat Tinkebell ongemakkelijk is geworden van de commotie en is teruggekrabbeld.'

Het bewuste citaat is het enige fragment dat Omroep Brabant heeft uitgezonden. De kunstenares maakte geen opnamen, Omroep Brabant wel. Die volledige band zou de Volkskrant mogen beluisteren, zegt L'Homme, maar het bestand blijkt niet gearchiveerd te zijn.

Beeldvorming kantelt

Selectief geciteerd of niet, opvallend is dat de beeldvorming die woensdagochtend met één klein, verwarrend citaat radicaal kantelt. Al lang is bekend dat de kunstenares opnamen maakt van de reis naar Afghanistan, ze vertelde er voor vertrek over in de uitzending van Jinek. Nu die beelden de naam 'kunstproject' dragen, krijgen ze een verdachte lading - vooral in relatie tot het woord 'toneelstukje'.

Het deed denken aan die andere kwestie rond Tinkebell, drie jaar geleden op de markt in Vlissingen. Daar stelde ze een houten huisje tentoon met twee asielzoekers. Ze zouden er een maand verblijven, maar al na een dag maakte de burgemeester van Vlissingen een einde aan het project.

De kunstenares bleek niet eerlijk - of in ieder geval onvolledig - te zijn geweest in de vergunningsaanvraag: daarin had ze van 'performers' in een huisje gesproken, niet van vluchtelingen. De burgemeester voelde zich voor het blok gezet. De vergunning bleek alleen nog maar mondeling verleend en zo kon hij het project beëindigen.

Columnist Margriet Oostveen - toen NRC Handelsblad, nu de Volkskrant - trok destijds naar Vlissingen. 'De sjoelbak was een decorstuk', schreef ze. 'Net als het roosje op tafel, de gebloemde gordijnen, het koekblik en ergens ook de asielzoekers zelf.' Een toneelstukje kortom, maar dan met echte vluchtelingen.

De link met 'het kunstproject' rond de kwestie Amiri is daarmee snel gelegd. Oostveen besluit dan ook een van de asielzoekers opnieuw op te zoeken voor haar column. Het gaat niet goed met hem, zo blijkt. Hij is verward, drinkt veel en voelt zich in de steek gelaten door de kunstenares. Het beeld dat uit de column oprijst: circus Tinkebell trekt voorbij en laat de onderwerpen van haar kunst vervolgens aan hun lot over.

In haar tuin ontkent de kunstenares dat het zo gaat. 'Als er een groep is met wie ik voorzichtig omga, zijn het asielzoekers.' Ze spreekt de man nog geregeld. 'De mate van contact verschilt. Er was een periode dat ik meerdere keren per week met hem langs instanties ging om hem te helpen met het organiseren van psychische bijstand. Nu spreek ik hem wat minder, maar afgelopen week was ik bijvoorbeeld nog bij hem. Hij weet: als hij wat nodig heeft - sigaretten, schoenen - dan kan hij bellen en kom ik het brengen.' De man is erg verward, benadrukt ze. 'Oostveen insinueerde dat ik kwetsbare asielzoekers gebruik, heel erg vond ik dat. Terwijl zij hem gebruikt om kritiek op mij te leveren.'

Hoort een verwarde, kwetsbare man in naam der kunst wel in een houten huisje, is dan de vraag. 'Ook hij wil de problemen van asielzoekers zichtbaar maken. Hij is zelf op mijn oproep afgekomen. Bovendien is hij een volwassen man die vanuit Soedan hier naartoe is komen lopen. Dan kan hij ook best een nachtje in een huisje in Vlissingen slapen.'

Zaak Amiri

Als voormalig medewerker van de Afghaanse geheime dienst khAD valt Feda Amiri onder de '1F-regeling'. Op basis daarvan wordt hij ervan verdacht op zijn minst te hebben geweten van de martelpraktijken onder het communistische regime. Hij heeft altijd ontkend. Hoewel er nooit onderzoek is gedaan naar zijn persoonlijke achtergrond, wordt hij toch op 5 januari uitgezet, na 18 jaar in Nederland. Als zijn vrouw en kinderen een maand lang niets van hem hebben gehoord, reist dochter Tamana naar Afghanistan. Ze vindt hem uiteindelijk in een ziekenhuis. Hij zegt bij zijn uitzetting te zijn mishandeld door de marechaussee. Fred Teeven, destijds staatssecretaris, ontkent dat, maar zegt later wel dat er 'gepast geweld' is gebruikt. Momenteel doet de Nationale Ombudsman onderzoek naar de kwestie. Tinkebell heeft nog altijd veel contact met de familie Amiri en blijft zich voor hen inzetten.

Controversieel werk

Het werk van de kunstenares is controversieel. Toch dragen media ook bij aan de explosiviteit ervan. Het AD omschreef haar in een nieuwsbericht over een succesvolle expositie in New York als 'de kattenmoordenares', De Telegraaf plaatste bij een artikel een foto met een balkje voor de ogen, alsof ze een crimineel zou zijn. Er hoeft maar een dierenliefhebber bedenkingen te hebben bij een werk en de kolommen worden vrijgemaakt. Media houden misschien niet van de kunst van Tinkebell, maar des te meer van de ophef rond haar persoon.

Soms snelt de rel een tentoonstelling zelfs vooruit, zoals in 2012. Een verslaggeefster van het AD zag dat Tinkebell zou deelnemen aan een kindertentoonstelling, en wel met een project bestaande uit versierde slakken. Bekend met de relletjes uit het verleden besloot de verslaggeefster nog voor de opening alvast de Dierenbescherming te bellen. Die reageerde - zoals verwacht - negatief op het werk en met de kop 'Dierenbescherming woedend over duizend beplakte kunstslakken' was er weer een rel geboren.

Lopen media zo niet op de rel vooruit, luidt de vraag aan Paul van den Bosch, destijds adjunct-hoofdredacteur van de krant. 'Dat heeft ze de afgelopen jaren natuurlijk over zichzelf afgeroepen', zegt hij. 'Ik vind het journalistiek zeer verstandig dat de verslaggeefster, met het verleden van deze kunstenares in haar achterhoofd, ook bij nieuw werk de Dierenbescherming belt.' We hoeven niet zo veel medelijden te hebben, zegt Van den Bosch, want de kunstenares leeft volgens hem voor de rel. 'Ik denk dat ze het prachtig vindt. Er zijn mensen van wie je weet: daar ontstaat altijd ruzie. Gordon heeft dat, maar zij ook.'

Verschillende rollen

Met die journalistieke argwaan in het achterhoofd, is het ironisch dat media half februari juist zijn aangewezen op haar woordvoering. Zij is op dat moment in Afghanistan en heeft als enige toegang tot de familie. Journalisten krijgen geen contact met de vader. Media moeten haar dus wel vertrouwen - en als dat vertrouwen beschaamd lijkt, is de boosheid des te groter.

Tinkebell speelt verschillende rollen in deze kwestie. Ze is columnist van Trouw, woordvoerder van de familie en verslaggeefster. Een ingewikkeld gegeven, zo blijkt uit de vele brieven die op de redactie van haar krant binnenkomen. Hoofdredacteur Cees van der Laan neemt het in een brief aan de lezer voor zijn columniste op. 'Tinkebell is geen journalist en hoeft zich dus niet te houden aan de journalistieke mores van het vak', schrijft hij.

Als woordvoerder van de familie maakt ze een misstap: ze is te eerlijk, bijvoorbeeld in het gesprek met Marcel Huisman van Omroep Brabant. Ze zegt dat ze nooit zeker kan weten of de Amiri's liegen - een uitspraak met Popperiaanse allure, gefilosofeer waar woordvoerders zich doorgaans bewust niet aan wagen. Ook als verslaggever gaat ze de fout in. Zo geeft ze niet altijd duidelijk aan wanneer ze gesprekken opneemt met media en politici.

Film

De film die Tinkebell over de zaak maakte, 'DIY#1 (raw cut)' is tegen een vrijwillige vergoeding op te vragen via tinkebell@tinkebell.com.

De teleurstelling daarover mag groot zijn bij journalisten, zelf ziet ze het anders: ze ís nu eenmaal geen journalist of woordvoerder. 'Ik heb talloze redacties proberen over te halen zelf een verslaggever naar Afghanistan te sturen, maar daar hadden ze geen geld voor. Zonder beelden geen nieuws, wist ik. Toen ben ik zelf maar gegaan.'

Het woord 'kunst' blijkt voor sommige mensen automatisch verdacht, zegt Tinkebell. 'Kunst heeft nog een andere betekenis, namelijk: nep. Een kunstgebit is nep. Aha, zullen ze hebben gedacht: dus het is allemaal in scène gezet.

'Tegenover Omroep Brabant zou ik hebben toegegeven met een kunstproject bezig te zijn. Toen dacht ik: 'toegegeven'? Wie mijn werk kent, weet dat alles wat ik doe kunst kan zijn. Er is geen grens, mijn leven is mijn werk. Is dit interview met jou kunst? Ja, mogelijk komt het ooit ergens terug. Maar dat betekent niet dat ik naar Afghanistan reisde voor de kunst. Ik ging naar Kabul om Tamana te helpen.'

Zijn we daarmee allemaal spelers in het kunstproject genaamd Het leven van Tinkebell? Het antwoord is volmondig: ja. Maar dat betekent niet dat de excentrieke kunstenares dat project volledig regisseert, als een poppenspeler die alle touwtjes in handen heeft. Eerder stapt ze gedreven door blind idealisme door haar roze wereld, geregeld struikelend over eigen miskleunen én wantrouwen en onbegrip bij media. Het gaat vaker over Tinkebell dan over de problemen die ze wil aankaarten. Dát zou je de echte vloek van haar kunstenaarschap kunnen noemen


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden