Analyse

Zijn we kleinzeriger? Vroeger hoorde het erbij, nu is het goed voor code rood

Krantenbezorgers worden met grote advertenties in de landelijke dagbladen bedankt voor hun werk, dat getuige deze foto uit Groningen niet zonder risico was.  Beeld Kees van de Veen
Krantenbezorgers worden met grote advertenties in de landelijke dagbladen bedankt voor hun werk, dat getuige deze foto uit Groningen niet zonder risico was.Beeld Kees van de Veen

Je zou het bijna denken na twee weeralarmen in één week tijd: de Nederlander kan niet meer tegen een stootje. Het ligt allemaal iets genuanceerder, denkt sociaal-psycholoog Hans Boutellier. ‘Ons doen en laten wordt meer door emoties bepaald dan vroeger.’

Zondag, en de voorgaande dagen, stelden velen in Nederland zich welbewust bloot aan het risico van – op zijn minst – een nat pak door een ijsvloer te betreden die daar eigenlijk te dun voor was. Het tarten van het lot is een vast onderdeel geworden van de ijspret. En ijspret – zoals het hier wordt beleefd – is een bij uitstek Nederlands fenomeen. In Duitsland wordt schaatsen op natuurijs ontmoedigd onder omstandigheden die in Nederland voor ideaal doorgaan.

Maar bij de nadering van de ijzel die een einde zou maken aan vier dagen wintervertier was het uit met de bravoure en de doodsverachting. Het KNMI gaf, na de voorgeschreven consultatie van diverse ‘maatschappelijke partijen’, voor de tweede keer in dit jonge jaar een weeralarm af. Daarop werd allerwegen een voorschot genomen. Scholen kondigden zondag al aan op maandag gesloten te zullen blijven. Test- en vaccinatielocaties onderbraken hun werkzaamheden. Kranten werden – net als vorige week – niet, of heel veel later dan normaal, bezorgd. De ANWB ontraadde automobilisten de weg op te gaan. De NS vreesde dat de treinenloop ontregeld zou raken doordat medewerkers hun werkplek niet tijdig zouden kunnen bereiken.

Uit het lood

De meteorologische werkelijkheid was minder grimmig dan voorzien. In grote delen van het land kon het KNMI al in de vroege ochtend afschalen van code rood naar code oranje. De gevreesde verkeerschaos bleef uit, en meteen rees de vraag of het KNMI niet wat voorbarig was geweest, en of Nederland zich daardoor niet te snel uit het lood had laten slaan.

Ouderen menen zich te herinneren dat de kranten tijdens de winter van 1963 – de strengste van de vorige eeuw – keurig op tijd werden bezorgd. En in tijden van grote maatschappelijke ontwrichting ging het ‘normale leven’ ogenschijnlijk gewoon door. Uit dagboekfragmenten uit de meidagen van 1940 kan werden opgemaakt dat mensen gewoontegetrouw hun ramen lapten, dat op zaterdag 11 mei gewoon de taarten werden opgehaald die met het oog op Moederdag bij de banketbakker waren besteld, en dat de scholen in grote delen van het land na korte tijd weer opengingen (voor zover ze überhaupt dicht waren gegaan).

Ten opzichte van die bewogen tijd blijkt zowel ‘het normale’ als ‘het uitzonderlijke’ aan een gierende inflatie onderhevig te zijn. Omstandigheden – meteorologisch, sociaal en anderszins – die nu voor uitzonderlijk doorgaan, behoorden ooit tot de normaliteit. En wat ooit normaal werd gevonden, geldt nu vaak als bijzonder.

Krantenbezorgers worden met grote advertenties in de landelijke dagbladen bedankt voor het feit dat ze onder lastige weersomstandigheden hun werk hebben gedaan. Als een trein ‘volgens dienstrooster’ arriveert op de plek van bestemming, wordt dit heuglijke feit de passagiers niet onthouden – alsof op tijd komen de uitzondering op de regel is. Bij schoolmusicals wordt kwistig met hoofdrollen gestrooid – opdat zo veel mogelijk kinderen zichzelf bijzonder kunnen vinden. In de klas en op het sportveld wordt iedereen weleens als ‘kanjer’ op het schild gehesen.

‘We zijn uitzonderlijke omstandigheden niet meer zo gewend’, bevestigt sociaal-psycholoog Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar polarisatie & veerkracht aan de Vrije Universiteit. ‘En misschien zijn we wat minder streng voor onszelf dan vroeger. Maar ik denk dat we onszelf moeten hoeden voor de makkelijke conclusie dat we allemaal slapjanussen zijn geworden.’ Uitzonderlijke omstandigheden zijn tenslotte steeds uitzonderlijker geworden. Het is dus niet zo gek dat mensen nu eerder van de kook raken dan in tijden waarin ze geregeld door grote rampen werden bezocht.

Buffers

Maar de code-rood-samenleving is ook het product van een tendens van ‘emotionalisering’, denkt Boutellier. ‘Vroeger werden reacties op gebeurtenissen gedempt door maatschappelijke en culturele buffers: vormen van overeenstemming over hoe je met de grote en de kleine dingen in het leven omgaat. Wat normaal is en wat niet. Wat goed is en wat niet.’ Die buffers, waarin emoties werden gesmoord, zijn geërodeerd. Onder invloed van de allesbepalende maatschappelijke ontwikkelingen: secularisering, individualisering, de komst van de sociale media. ‘Ons doen en laten wordt meer door emoties bepaald, en veel van die emoties zijn ingegeven door wat ik ooit de veiligheidsutopie heb genoemd: het onhaalbare verlangen naar het samengaan van maximale vrijheid met maximale veiligheid. De angst voor dingen die kunnen misgaan, is gegroeid.’

Uit het feit dat Nederlanders, met de Zuid-Koreanen, tot de best verzekerde wereldburgers behoren, zou kunnen worden opgemaakt dat ze bij uitstek gevoelig zijn voor die angst. Maar daar wil Boutellier niet in meegaan. ‘De meeste mensen hebben de coronacrisis betrekkelijk beheerst ondergaan, en ze hebben veel zelfredzaamheid en veerkracht aan de dag gelegd. Laten we nou dus niet te ver overhellen naar het idee dat we nergens meer tegen kunnen.’

De afgelopen week hebben we ons ervan kunnen vergewissen dat ‘de angst voor dingen die kunnen misgaan’ niet onder alle omstandigheden leidend is voor het gedrag van Nederlanders: na twee, drie nachten vorst gingen ze met ijspriemen het krakende ijs op. Maar maandag bleven ze binnen, uit beduchtheid voor ijzel. Code rood, immers. Niet voor niets een emotionele kleur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden