Zijn ouderen wel zo eenzaam?

Over eenzaamheid bestaan veel mythes. Zo zouden vooral ouderen zich eenzaam voelen. En neemt de eenzaamheid de laatste jaren wel zo enorm toe?

'In je eentje je maaltijd opwarmen terwijl uit de tuin van de buren verderop de geur van de barbecue opstijgt en lachende geluiden klinken.' De zomer is, zo stelt het Nationaal Ouderenfonds donderdag op zijn website, de tijd waarin ouderen meer dan anders worden geconfronteerd met hun eenzaamheid. Daarom organiseerde het fonds gisteren een 'Onvergetelijke Zomerdag' voor tweehonderd ouderen. Bij beachclub Gotcha Zippers in Kijkduin.


Dat eenzaamheid oprukt, lijkt geen nieuws meer. Al zo'n tien jaar wordt erover bericht. Was in 2001 5 procent van de Nederlanders eenzaam, in 2008 bleek dit aantal te zijn opgelopen tot 10 procent en inmiddels voelt 15 procent zich vaak eenzaam, becijferde het onderzoeksbureau Motivaction. Dat zijn 1,7 miljoen personen.


Coalitie Erbij, een samenwerkingsverband van veertien maatschappelijke organisaties waaronder het Leger des Heils en Humanitas, noemt eenzaamheid een 'groot maatschappelijk probleem'. Toch bestaat er nog veel onduidelijkheid over. Drie mythes en drie vragen over eenzaamheid in Nederland.


Mythe 1: De eenzaamheid neemt toe

Socioloog Jenny Gierveld is emeritus hoogleraar aan de Vrije Universiteit van Amsterdam en een van de grondleggers van het internationale eenzaamheidsonderzoek. 'Sinds 1965, het jaar waarin het onderzoek in Nederland begon, is de eenzaamheid stabiel: 10 procent van de mensen is erg eenzaam, 20 procent matig.' Maar er is wel wat veranderd. De risicofactoren zijn toegenomen, aldus Gierveld. 'Zo zijn er meer eenpersoonshuishoudens en komen er meer 85-plussers bij. Die ontwikkeling wordt gecompenseerd door iets anders: mensen begrijpen beter dan vijftig jaar geleden dat je over je gevoelens moet praten.'


Mythe 2: Eenzaamheid is een ouderdomskwaal

In het onderzoek van Motivaction geven meer jongeren (21 procent) dan zestigers (10 procent) aan eenzaam te zijn. De beeldvorming is een andere. Op de website van het Nationaal Ouderenfonds stond tot voor kort dat 1 miljoen van de 2,6 miljoen 65-plussers zich eenzaam voelen - een cijfer dat via nieuwsberichten en televisieprogramma's tot in de Tweede Kamer is doorgedrongen. Dat zou betekenen dat maar liefst 38,5 procent van de ouderen eenzaam is.


Navraag bij het Ouderenfonds leert dat de 1 miljoen eenzamen niet de 65-plussers, maar 55-plussers betreft - een foutje op de website en inmiddels aangepast. Ouderen zijn ondervertegenwoordigd in de eenzaamheidsstatistieken.


Mythe 3: Jongeren zijn vaker eenzaam

De cijfers over eenzaamheid onder jongeren geven een vertekend beeld. Jongeren praten namelijk gemakkelijker over hun gevoelens en geven eerder toe dat ze eenzaam zijn. Na een tijdje zoeken, is er voor iedere leeftijdscategorie wel een onderzoek te vinden waarin deze als speciale risicogroep voor eenzaamheid wordt aangewezen. Volgens hoogleraar Gierveld is eenzaamheid iets van alle leeftijden. Het gaat wel om verschillende vormen: het echtpaar van 80 die de kinderen één keer per maand op bezoek krijgt, is misschien wel minder eenzaam dan een tiener die dagelijks ronddwaalt op een school met alleen maar vage kennissen.


Eenzaamheid kan betekenen dat iemand te weinig sociale contacten heeft, maar ook dat de kwaliteit van de sociale contacten te wensen overlaat. Gierveld: 'Eenzaamheid is je eigen waardering van je sociale netwerk ten opzichte van je eigen verwachting' - het gat tussen wens en werkelijkheid.


Gierveld heeft ontdekt dat ouderen in het hoge noorden van Finland minder eenzaam zijn - hoewel hun kinderen minder vaak langskomen - dan ouderen in Toscane. Dat heeft te maken met een lager verwachtingspatroon.


Vraag 1: Waar komen deze mythes vandaan?

In de eenzaamheidsonderzoeken die in de media verschijnen, wordt direct naar de gemoedstoestand van mensen gevraagd. De 'eenzaamheidsschaal' die Gierveld in 1980 ontwikkelde (en door wetenschappers over de hele wereld wordt gebruikt) werkt daaromheen. Mensen wordt gevraagd naar hun sociale netwerken, waarbij het woord 'eenzaamheid' (waar vaak een taboe op rust) wordt vermeden. De onderzoeken van bureaus als TNS NIPO en Motivaction zijn beperkt vergeleken met het grote onderzoek van de VU dat al sinds 1992-'93 loopt. De jaarlijkse peilingen zijn wel een middel om opnieuw de aandacht op het probleem te vestigen, geeft ook Arie Ouwerkerk, directeur van Coalitie Erbij, toe. En dat lijkt te werken. De Gezondheidsraad is begonnen aan een advies over eenzaamheid en ook de media pikken het thema vaker op.


Vraag 2: Waarom denken we dat eenzaamheid toeneemt?

Eenzaamheid is niet speciaal 'iets van deze tijd'. Maar het is wel van deze tijd om je er druk over te maken. De zorg om eenzaamheid wordt dus eerder veroorzaakt door de grotere gevoeligheid voor emotionele problemen dan door de vermeende 'verloedering van de samenleving'. Tessa van Groenestein, onderzoeker bij Motivaction: 'Eigenlijk is het een zingevingsprobleem. In materieel opzicht hebben we alles bereikt en nu komen er nieuwe, geestelijke problemen.'


Individualisering wordt vaak genoemd als oorzaak van eenzaamheid. Maar sterk geïndividualiseerde landen als Nederland en Duitsland kennen minder eenzaamheid dan familielanden als Spanje en Italië. Dat komt waarschijnlijk doordat de Zuid-Europese welvaartsstaat minder op ouderenzorg is gericht. Ouders in 'familielanden' verwachten daardoor (te) veel van hun kinderen, wat de kwaliteit van de ouder-kindrelaties geen goed doet. Het contact draait vooral om de noodzakelijke zorg in plaats van gezellige dingen als een kopje koffie of een dagje weg.


Vraag 3: Moet Nederland de eenzaamheid bestrijden?

Gierveld: 'Uit onderzoek blijkt dat eenzaamheid een grotere impact heeft op de gezondheid dan roken, drinken of overgewicht.' Initiatieven als de Onvergetelijke Zomerdag zijn bovendien goedkoper dan de gespecialiseerde medische zorg die nodig is bij gezondheidsklachten die ontstaan door eenzaamheid. Maar, zegt Gierveld, 'er rust nog altijd een taboe op eenzaamheid.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden