Zijn kerstcadeaus de orgie van welvaartsvernietiging?

De kwestie Peter de Waard

Foto de Volkskrant

Nogal eens moet de blijdschap over een volgend presentje worden gespeeld. Wie zit nu echt te wachten op een verwarmde retrotheebeker met thermometer, een Starwars zelfroerend kopje, een gepersonaliseerde hipstertas of een cannabis kookboek?

Omdat de schenker altijd minder weet over de voorkeuren van de ontvanger dan de ontvanger zelf, zijn alle geschenken - behalve geld - een vorm van verspilling.

De Amerikaanse econoom Joel Waldfogel, die in 2009 zijn boek Scroogenomics. Why you shouldn't buy presents for the holidays publiceerde, noemde Kerst zelfs een 'orgie van welvaartsvernietiging' en riep op tot gedragsverandering. In de VS geven mensen elkaar tijdens de kerstdagen voor 70 miljard dollar aan kerstgeschenken. Volgens onderzoek van Yale University bedraagt het verspillingspercentage 10 tot 33 procent. Wat wil zeggen dat in twee dagen 7- tot 20 miljard dollar door het putje wordt gespoeld. 'Als geld zou zijn gegeven, zou het risico van ontevredenheid minder groot zijn, het geluk van anderen beter zijn gediend en zou ook nog de economie een dienst worden bewezen', aldus Waldfogel.

Kerst is volgens economen een uitwas van de weggooimaatschappij. Het ritueel van het geven en ontvangen van presentjes valt daaronder. De ruilhandel is vele eeuwen geleden afgeschaft, omdat waarde beter is uit te drukken in geld. De wederzijdse vrijgevigheid is even archaïsch als het aansteken van kaarsen in een kamer met elektrisch licht.

ING publiceerde vorig jaar een onderzoek naar het geven van cadeautjes in Europa. En dat onderscheidde zich weinig van de conclusies van Waldfogel in de VS. Volgens berekeningen van ING kregen Europeanen in 2015 81 miljoen ongewilde geschenken met een gemiddelde waarde van 45 euro. Dat betekent dat 3,7 miljard euro over de balk werd gegooid. 'En 10 procent van de bevolking stak zich in de schulden voor presentjes die niemand zich een jaar later nog kon herinneren', lichtte ING-econoom Ian Bright toen toe.

De homo economicus zal ongetwijfeld gelijk hebben. Op puur rationele gronden zou het geven van geschenken met Kerst of op verjaardagen verboden moeten worden.

Maar er zit ook een andere kant aan. Zowel aan het geven als aan het ontvangen van cadeautjes zit een emotioneel aspect van aandacht. De schenker en de ontvanger houden er een positief gevoel aan over dat niet in geld is uit te drukken en dat de geldelijke waarde van het geschenk overstijgt. Het onderstreept de band van liefde en vriendschap.

Hoewel het verrassingseffect van een cadeautje economisch gezien onwenselijk is (consumenten zijn nu eenmaal risicomijdend), weegt dat niet op tegen de verheugde blik bij de ontvanger, ook al verdwijnt het geschenk naar de zolder.

Scrooge-economics is het bewijs dat de formules van de economie niet zonder gedragswetenschappen kunnen, zoals psychologie.

Reageren? p.dewaard@volkskrant.nl

Meer over