Column

Zijn de Verenigde Staten op weg naar de afgrond?

Ik heb nooit echt begrepen hoe het fascisme naar Europa kon komen, maar ik denk dat ik het nu beter begrijp. Je begint met een historische transformatie, zoals de grote depressie van de jaren dertig of de overgang naar een informatie-economie. Een zeker aantal mensen verliest wat ze hadden. Ze verliezen hun identiteit, zelfrespect en hoop.

Beeld anp

Ze beginnen hun gevoel van eigenwaarde te baseren op hun stam, niet hun gedrag. Ze raken verstrikt in hun ressentimenten en worden steeds meer verslaafd aan hun eigen slachtofferschap. Ze vallen voor politici die liegen over de oorzaken van hun problemen en over hoe ze die kunnen oplossen. Feiten verliezen hun betekenis. Amusementswaarde vervangt realiteit.

Als de feiten eenmaal zijn losgelaten, laat de rest ook los. Mensen die nederigheid en vriendelijkheid op prijs stellen in hun privéleven, verliezen die karakteristieken uit het oog als ze leiders kiezen in het openbare leven. Gehard door bijtend cynisme, vallen ze voor moreel gestoorde, kleine showmannetjes.

En dan is er wellicht een katalyserend moment. Samenlevingen zijn in deze omstandigheden cultureel gespannen en sociaal geïsoleerd. Dat betekent dat er veel eenzame, vervreemde jongemannen zijn die hun eigenwaarde zoeken door middel van geweld. Sommigen dragen politie-insignes; anderen zitten in hun kamertjes te fantaseren over massamoord. Als ze in actie komen, kunnen de gevolgen groot zijn.

Normaal gesproken komen naties tot elkaar na een tragedie, maar een ontwrichte samenleving die de band met de realiteit kwijt is, kan de andere kant uitschieten. Dit gebeurde in Europa in de jaren dertig. We zijn niet dicht bij zo'n val in hedendaags Amerika, maar we zijn er dichterbij dan in het verleden.

Er was bloed in de straten vorige week - slachtoffers van politiegeweld in twee steden en neergeschoten agenten in een andere stad. De crisis in Amerikaans leiderschap zag er heel ernstig uit. De verklaring van de directeur van de FBI herinnerde ons eraan dat Hillary Clinton bereid is openlijk te liegen om haar carrière te redden. Donald Trump liegt constant en zonder wroeging. Het is heel gemakkelijk in de Verenigde Staten een nachtmerriescenario te zien.

Aan de andere kant...

In de jaren tachtig en negentig van de 19de eeuw werd Amerika geconfronteerd met crises die net zo ernstig waren als de huidige. De economie maakte een enorme transitie door, toen richting industrialisering. Het politieke systeem was slechter en corrupter dan het huidige. Racisme en anti-immigratiesentimenten tierden welig. En toch vond Amerika een antwoord.

Er verschenen nieuwe soorten politieke leiders. In stad na stad, ruimden progressieve hervormers politieke puinhopen op en maakten ze het ambtenarenapparaat professioneler. Theodore Roosevelt ging de politiek in in een tijd waarin weinig Ivy League-types dachten dat zoiets een fatsoenlijke carrière was. Hij verenigde als president het land rond een nieuw nationalisme en hielp wetgeving aannemen die veiligstelde dat het kapitalisme open, eerlijk en competitief bleef.

Dit was een duidelijk voorbeeld van een samenleving die geconfronteerd werd met grote uitdagingen en er antwoorden op vond. De progressieven waren verre van ideaal, maar ze erfden verrotte leiderschapsinstellingen, hervormden die en leidden een nieuw tijdperk in van nationale grootheid.

Dus welk pad nemen wij - het afschuwelijke pad van Europa in de jaren dertig of het pad van vernieuwing van Amerika in de jaren tussen 1890 en de het gebin van de 20ste eeuw? De toekomst van de wereld hangt af van het antwoord.

Een manier om erover te denken is deze: Amerika heeft nog altijd veel te bieden op het lokale en sociale vlak. Hier in San Antonio zijn er agenten die weten hoe je een conflict moet deëscaleren door waardigheid en respect te tonen. Overal waar ik kom denken burgemeesters pragmatisch en ondogmatisch. Kunnen deze plaatselijke leiders omhoog komen en het nationale systeem hervormen? Of wordt de nationale politiek zo gestoord dat het alles wat goed is zal overschaduwen?

Ik wed erop dat het lokale machtiger is, dat de gezonde groei op de bodem van het bos belangrijker is dan de rot hogerop. Maar vorige week was niet goed voor het vertrouwen. Er zijn gaten in wat wij als de bodem van ons nationale leven beschouwden, en daar leven de demonen.

© The New York Times

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.