Zijn de Tunesische islamisten de gematigde moslim-democraten die ze beweren te zijn?

De kans bestaat dat de islamistische Ennahda de verkiezingen in Tunesië wint. De partij presenteert zich als democratisch, maar volgens velen zou ze een dubbele agenda hebben.

Rachid Ghannouchi, leider van de islamitische partij Ennahda. Beeld null
Rachid Ghannouchi, leider van de islamitische partij Ennahda.

Eén vraag domineert, als later deze week in Tunesië de uitslag van de zondag gehouden parlementsverkiezingen bekend wordt: hoe heeft ­Ennahda het gedaan? Blijft de islamistische partij binnen de perken van de voorspelde eenderde van het electoraat? Of behaalt ze een score waarmee ze de komende vijf jaar de koers kan bepalen van het enige Arabische land waar islam en democratie nog genieten van de lentezon?

Maar daar blijft het niet bij - zulke onzekerheid is eigen aan verkiezingen waar dan ook. Erachter doemt een veel groter vraagteken op, een dat niet snel in een uitroepteken zal veranderen, mogelijk ook in de komende regeerperiode niet. Dat betreft de ware aard van Ennahda. Zijn de islamisten inderdaad de gematigde moslim-democraten die ze beweren te zijn? Of is Ennahda een wolf in schaapskleren? Op bedenkelijke uitspraken konden woordvoerders van de partij in deze verkiezingscampagne in ieder geval niet worden betrapt. Ook tijdens de slotmanifestatie van Ennahda vrijdagavond op Avenue Bourguiba, hartje ­Tunis, doet de 73-jarige partijleider ­Rashid Ghannouchi wat hij al jaren doet: precies de goede dingen zeggen.

Dus wemelt zijn toespraak van termen als 'democratie', 'pluralisme' en 'consensus'. Met de bril op het puntje van de neus hamert hij op gelijke rechten voor vrouwen, vrijheid van godsdienst en tolerantie jegens minderheden. 'Wij bestrijden de extremistische islam', zegt hij. De uitgelaten menigte zwaait met witte en rode vlaggen (van partij en land), vermoedelijk niet in het besef dat Ghannouchi een dubbelganger is van de Nederlandse journalist Henk Hofland.

Achter het podium gaat Yusra Ghannouchi nader in op wat haar vader zojuist heeft verkondigd. 'Drie jaar lang zijn we van alles beschuldigd', zegt de 36-jarige astrofysicus en internationaal woordvoerster van de partij, die in ballingschap opgroeide in Londen. 'We zouden alcohol willen verbieden en de vrouwenrechten terugdraaien. Inmiddels is wel bewezen dat daar niets van klopt.'

Verschillende werkelijkheden

Uitspraken als deze zijn in overvloed op te tekenen uit de mond van ­Ennahda-politici. Uit de mond van een heel ander slag Tunesiërs zijn echter in overvloed uitspraken op te tekenen die diametraal tegenover het Ennahda-discours staan. Sterker, die aantonen dat Tunesië twee totaal verschillende werkelijkheden kent.

Seculiere, links-liberale Tunesiërs geloven niets van Ennahda's goede bedoelingen. Zij menen dat de islamisten een geheime agenda hebben en met dubbele tong spreken. Op de langere termijn zouden ze wel degelijk uit zijn op invoering van de sharia.

Met afgrijzen zien de seculieren hoe westerse diplomaten en journalisten zich - in hun ogen - laten inpakken door de gladde praatjes van Ennahda. 'De Franse televisie noemt ze 'gematigde' islamisten', schampert actrice en choreografe Sondos Belhassen. 'Hoe komen ze erbij. Ik heb het toch ook niet over 'het gematigde Front National'?'

Rached Ghannouchi spreekt tijdens een campagnemeeting. Beeld null
Rached Ghannouchi spreekt tijdens een campagnemeeting.

Probleem is dat tegen Ennahda geen overstelpend bewijsmateriaal bestaat. Het woord 'islam' wordt één keer genoemd in de preambule van het verkiezingsprogramma, dat verder vooral gaat over sociaal-economische ontwikkeling. De partij heeft haar handtekening gezet onder een grondwet waarin alle rechten en vrijheden zijn verankerd. De sharia komt er niet in voor.

Maar ze hebben het dan toch maar geprobéérd, zeggen de tegenstanders, verwijzend naar pogingen van ­Ennahda om een verbod op godslastering, een extra paragraaf over de islam en een verwijzing naar de 'complementariteit' van man en vrouw in het gezin in de tekst te krijgen. Klein bier, vergeleken met wat elders in het Midden-Oosten gangbaar is, maar voor de seculieren voldoende bewijs dat onder de witte vacht een ander beest schuilt.

Nationaal kabinet

Het felle wantrouwen van het seculiere kamp splijt het politieke landschap in twee. De linkse en liberale partijen voerden een anti-Ennahda-­campagne en de Tunesische kiezers kunnen grofweg worden verdeeld in Ennahda-kiezers en mensen die gisteren tegen Ennahda stemden. De islamisten van hun kant zeggen niets kwaads over andere partijen en benadrukken dat ze straks met iedereen willen regeren, liefst in een nationaal kabinet. 'Iedereen', dat is in de eerste plaats de andere grote partij, het centrumrechtse Nidaa Tounes. Wie van de twee als sterkste uit de bus komt, neemt het voortouw bij de coalitievorming. Louter afgaande op het elan in de verkiezingsperiode, zal dat Ennahda zijn. De geoliede machine leverde een perfecte campagne, overigens met hulp van het Amerikaanse pr-bedrijf Burson-Marsteller. De slotbijeenkomst op Avenue Bourguiba sprak boekdelen: een gelikte show, met een stevige beat en een mooi uitgelichte vlucht witte vredesduiven.

De partijorganisatie van de islamisten reikt tot diep in het platteland. In de arme wijken van Tunis gingen ­Ennahda-activisten van deur tot deur. Andere partijen waren nergens te bekennen, elitair als ze veelal zijn. In feite is Ennahda de enige volkspartij van het land.

Zoals het er nu uitziet, zal de Tunesische politiek de komende jaren niet worden beheerst door geschillen over godsdienst. De grondwet laat daarvoor weinig ruimte en alle partijen beseffen dat herstel van de economie, na een pijnlijke transitie van vier jaar, prioriteit heeft. Alleen als Ennahda door de anderen uit de regering wordt gehouden, kan de polarisatie weer opspelen.

In zijn recente boek Temptations of Power schetst Midden-Oostenexpert Shadi Hamid hoe de Moslimbroeders in Egypte en Jordanië hun 'gematigdheid' slechts gebruiken als strategie om de macht te kunnen overnemen. Hij wijdt ook zestien pagina's aan de ­islamisten in Tunesië. 'Een Tunesische uitzondering?', luidt de titel van het hoofdstuk. Met vraagteken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden