Zijn de gemeenten een proeftuin voor het Binnenhof?

Nieuwe politieke partijen beschouwen directe democratie als panacee voor de klagende burger. Kunnen plaatselijke initiatieven landelijk worden toegepast?

Burgertoppen en buurtbegrotingen, 'doe-democratie', interactief bestuur, lokale referenda, buurt-apps, 'beginspraak': het wemelt van de initiatieven.Beeld Jasper Rietman

Gezinstherapeute Ellen Breugem was vorig jaar net een week met pensioen, toen een brief op de mat plofte van de gemeente Groningen. Ze was, met tienduizend andere 'stadjers', uitgeloot voor de G1000, een 'burgertop' die tien plannen moest smeden voor de toekomst.

'Het was een geweldig inspirerende dag', blikt Breugem anderhalf jaar later terug. 'Het begon met dromen over je stad, maar we eindigden met concrete, praktische actiepunten. Het ging onder andere over groenvoorziening, burenhulp, het basisinkomen. Ik heb zeker het gevoel dat het doorsijpelt naar de gemeenteraad.'

Experimenten

Burgertoppen en buurtbegrotingen, 'doe-democratie', interactief bestuur, lokale referenda, buurt-apps, 'beginspraak' in plaats van inspraak achteraf: in tientallen gemeenten wemelt het van de experimenten. Ze moeten het bestuur dichter bij de bevolking brengen.

'Directe democratie' lijkt ook het toverwoord te worden bij de komende verkiezingen voor de Tweede Kamer. Nieuwe partijen beschouwen dat als dé oplossing voor de onvrede in het land.

Zijn de gemeenten een proeftuin voor het Binnenhof? 'Juist lokaal wordt al zeker twintig jaar geëxperimenteerd met vormen van directe democratie', zegt Marcel Boogers, hoogleraar innovatie en regionaal bestuur aan de Universiteit Twente. 'In gemeenten word je immers als eerste geconfronteerd met maatschappelijke veranderingen. Daar wordt ook als eerste een oplossing verzonnen. Het zijn allemaal bypasses om de klassieke politieke partijen over te slaan.'

Onvrede

Daarbij vergeleken gebeurt landelijk vrijwel niets, terwijl de onvrede wel groeit. Zo werd het referendum over het Oekraïneverdrag een teleurstelling voor de nee-stemmers: zij waren in de meerderheid en de kiesdrempel werd gehaald, maar ze vinden dat het het kabinet hun tegengeluid straal heeft genegeerd. Hoezo 'beter luisteren naar de burgers'?

Uit protest werd de partij GeenPeil opgericht. Lijsttrekker Jan Dijkgraaf belooft als Kamerlid een 'levend stemkastje' te worden: zijn achterban moet besluiten of hij voor of tegen een wetsvoorstel stemt. Politicoloog Boogers ziet wel iets vernieuwends in dit 'Leger des Peils': 'Ze leggen geen bypass aan, maar incorporeren de directe inspraak in hun partij.' Ook de partij VoorNederland (met lijsttrekker Jan Roos) en het Forum voor Democratie (met Thierry Baudet) maken een groot punt van bindende referenda, gekozen burgemeesters en e-referenda.

Vooralsnog worden vrijwel alle experimenten lokaal uitgedokterd. Tientallen werkgroepen, commissies, adviezen en zelfs festivals gaan over het actief betrekken van bewoners bij gemeentelijke plannen en beleid. Code Oranje heet het jongste initiatief van burgemeesters, wethouders, ondernemers, raadsleden, wetenschappers en burgers. Ze willen in 'voorhoedegemeenten' de democratie radicaal vernieuwen. Het extreemste experiment zijn de stadscongressen. In plaats van de gemeenteraad zouden 150 burgers drie keer per jaar bijeen moeten komen.

Het `levende stemkastje` Jan Dijkgraaf.Beeld Freek van den Bergh

Code Oranje

Minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken) is enthousiast over Code Oranje. 'Het ergste dat er kan gebeuren, is dat het experiment niet slaagt. Dat hoort erbij', zei hij in het blad Binnenlands Bestuur. De wet wil hij er niet voor aanpassen, maar dat hoeft volgens hem ook niet: er staat nergens in de wet voorgeschreven hoeveel stoelen in de raadzaal mogen staan, of hoe je het spreekrecht creatief invult.

Maar wat zijn de successen van de lokale directe democratie? Dat valt lastig te meten. In Groningen meldde slechts 5 procent van de uitgelote inwoners zich aan voor de G1000. De euforie over de burgertoppen wordt in de praktijk niet waargemaakt, constateerde de Leidse hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans onlangs in de Volkskrant. 'Uit onderzoek blijkt dat met de uitkomsten heel weinig te doen is en dat er bij de uitvoering meestal een enorme hoogopgeleiden-bias insluipt.'

Kortom: het zouden vooral de hogeropgeleiden zijn die zich aangesproken voelen door deze initiatieven en die zich er laten horen. De boze Witte Man blijft thuis.

Deelnemer Ellen Breugem van de Groningse G1000 kent die kritiek. 'De organisatoren hebben extra hun best gedaan om allochtonen, daklozen of verslaafden erbij te betrekken. Dat bleek moeilijker dan gedacht, maar ze waren er zeker.'

Wat haar betreft is de burgertop wel degelijk een succes geworden: 'Er zijn veel spinnendraadjes uit voortgekomen. Ik heb nieuwe contacten opgedaan en was verrast over hoeveel initiatieven er al in de stad bleken te zijn.'

Zelf aan de slag

Lokaal
Wie denkt dat hij een beter plan heeft dan de gemeente, hoeft natuurlijk niet te wachten op een referendum of een burgertop. Gewoon zelf met je buren aan de slag, is het devies. Zo nam de Vlaamse krant De Standaard onlangs een kijkje in Rotterdam, waar de inwoners van de Schepenstraat zich tegen een herinrichting keerden die de kap van 141 bomen zou betekenen. Ze maakten een alternatief ontwerp dat de gemeente overnam. De Standaardbeschreef met bewondering hoe de Nederlanders hun overheid ‘uitdagen’.
Landelijk
Veel betrokken burgers roepen niet alleen nee, maar komen met eigen oplossingen, concludeerde ook de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) in november 2016. Hoe later je mensen bij plannen betrekt, hoe kleiner het draagvlak en het begrip zal zijn.
Zoals bij de komst van windmolens. ‘De klassieke manier is: het Rijk beslist dat ze er moeten komen, de provincies leggen die taak bij de gemeenten neer’, zei Annemieke Nijhoff van de Rli in de Volkskrant. ‘De dialoog met burgers begint pas als er een uitgewerkt plan ligt. Ja, dan jaag je de tegenstanders natuurlijk op de kast.
’Niet de burger, maar de overheid is volgens haar vaak het struikelblok bij plannen vanuit de samenleving: zijn de professionals er al aan toe om de kennis, kunde en creativiteit uit het land te gebruiken?


BURGERBEGROTINGEN

Lokaal
Verliest het zwembad zijn subsidie of worden dure bloemperken vervangen door onderhoudsarme grasveldjes? Dordrecht liet zijn inwoners meebeslissen over bezuinigen. Hoog scoorde onder de 4.200 deelnemers 'bezuinigen op internationale samenwerking en het stoppen met stedenbanden'. Bezuinigingen op speelplekken, zitbanken en bomen wezen ze af.

'Deventer bezinnigt' leverde honderden suggesties uit de samenleving op, goed voor 8,6 miljoen euro aan bezuinigingen. In andere gemeenten mogen bewoners in 'buurtbegrotingen' zelf keuzen maken voor hun wijk.

Burgerbegrotingen geven inwoners inzicht in en invloed op de gemeentefinanciën. Spelregel: elke euro kan maar één keer worden uitgegeven. Het ene doen, betekent het andere laten.

Landelijk
Inspraak regelen op de Rijksbegroting is lastiger te organiseren dan keuzen voor de buurtbegroting. Het gaat immers om veel grotere budgetten en grotere samenhang. Lokaal blijft de deelname aan burgerbegrotingen doorgaans beperkt tot enkele honderden bewoners. Zij kunnen slechts een beperkt aantal vooraf geselecteerde keuzen beïnvloeden.

BURGERTOPPEN

Lokaal
De Belgische schrijver David Van Reybrouck lanceerde in 2010 de G1000, een protest tegen vruchteloze coalitie-onderhandelingen. Burgertoppen als antwoord op een politieke impasse zijn geïnspireerd op het oude Athene. Daar beslisten door loting geselecteerde inwoners over de inrichting van stad en land.

In Nederland zijn burgertoppen gehouden in onder meer Groningen, Amsterdam en Uden. In Amersfoort gingen de plannen onder meer over het energieneutraal maken van de gemeente en over een broedplaats voor sociale en maatschappelijke initiatieven. De Amersfoortse raadsleden waren enthousiast, maar vonden de aangeleverde ideeën soms wel wat abstract.

Een bijeenkomst van de G1000 in Groningen.Beeld Harry Cock

Landelijk
Hoogleraar Marcel Boogers is sceptisch: 'In een gemeente is het al heel wat als je 500 of 1.000 inwoners mobiliseert voor een burgertop en de thema's staan dicht bij huis. Landelijk heb je met grotere massa's te maken en dat maakt het een stuk ingewikkelder.'

Het CDA gebruikte de formule afgelopen najaar voor 'de grootste brainstormsessie uit de CDA-geschiedenis'. Duizend partijleden deden vijftien voorstellen die zijn opgenomen in het verkiezingsprogramma.

REFERENDA

Lokaal
Rotterdam en Arnhem hielden in november 2016 referenda. De Rotterdammers stemden de plannen van het stadsbestuur weg, maar de opkomst was te laag om de uitslag geldig te verklaren. In Arnhem was geen kiesdrempel en daar kreeg het stadsbestuur juist wel ruime steun. Het bewijst dat referenda niet altijd leiden tot een tegenstem.

Sinds 1906 zijn in Nederland 199 lokale referenda geweest, van winkelsluitingstijden tot parkeerbeleid, van bouwplannen tot burgemeestersposten. Vaak is de opkomst relatief laag, maar gemeenteraden respecteren meestal wel de uitkomst.

Landelijk
Volgens David Van Reybrouck volstaat een ja/nee-referendum (zoals over Oekraïne) niet. Hij bepleit meerkeuzereferenda met twintig opties; kiezers mogen er drie aanvinken. Honderd Nederlanders bereiden in drie weekends die opties voor. 'Het meerkeuzereferendum hakt de samenleving niet in twee, maar stelt prioriteiten voor toekomstig beleid', aldus Van Reybrouck. 'Het combineert het beste van verkiezingen met het beste van referenda. Het smeedt woede om tot wijsheid.'

STADSCONGRESSEN

Lokaal
Geen raadsvergaderingen, maar drie keer per jaar een stadscongres met 150 burgers: dat is het radicaalste voorstel van het initiatief Code Oranje. Een variant is dat raadsleden hun zetel tijdelijk beschikbaar stellen aan betrokken inwoners. Veel burgers willen niet vier jaar raadslid zijn, zegt initiatiefnemer Bert Blase. 'Maar ze hebben wel degelijk goede plannen over hun wijk en hun leven. Ze denken graag mee over oplossingen.'

Landelijk
Binnenkort begint de Staatscommissie Bezinning Parlementair Stelsel. Die kijkt onder meer naar de wispelturigheid van de kiezer en de invloed van sociale media op de democratie. 'Voor experimenten die lokaal wel kunnen, stelt de Grondwet landelijk meer grenzen', aldus Marcel Boogers. 'Helaas lost de staatscommissie vooral de problemen van gisteren op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden