ZIJKANAAL B

Niemand weet hoeveel mensen er precies wonen - ook de bootbewoners van Zijkanaal B zelf niet. Deze zijtak van het Noordzeekanaal is een van de laatste ongereguleerde stukjes Nederland....

ZE HAD GENOEG van haar natuur- en reformzaak en wilde ook geen buren meer. Benauwd had ze het gekregen tussen de schuttingen. Het gezeur van de buren die klaagden over haar haan die elke morgen kraaide. Het keurslijf van de stad; ze moest er niets meer van hebben. In die stemming kocht Manja Koppen in 1987 een tot woning omgebouwd binnenvaartschip, de Adriana, dat lag afgemeerd in een doodlopende zijarm van het Noordzeekanaal. Het gevoel van vrijheid dat haar overspoelde: 'heerlijk'.

Voor het eerst voelde ze zich echt thuis, hoewel ze de zekerheden van vroeger had ingeruild voor onzekerheden. De ligplaats was illegaal. Hoe lang mocht ze blijven? Gas, water, licht, riolering en telefoonaansluiting ontbraken. Inmiddels ligt er een telefoonkabel langs de oever, maar elektriciteit moet worden opgewekt met een aggregaat of windmolen. En eens in de zes weken vult de waterboot de tank met tweeduizend liter. Water dat bijna tien keer zo duur is als leidingwater.

Maar Manja Koppen is gelukkig. 'Dit is mijn biotoop. Hier kan ik goed gedijen', zegt ze, 'Zijkanaal B is een paradijsje in de Randstad. Daarvoor neem ik heel wat ongemakken voor lief.' Stralend zit ze in de stuurhut van de Adriana en kijkt uit over het glins terende water. Langs de groene kanten ligt een bonte verzameling schepen, woonboten en wrakken. Jammer, zegt ze, dat het kanaal zo vol is geworden.

Zijkanaal B is een van de laatste plekken op het Nederlandse water, waar de overheid niets heeft geregeld. De anarchie is weldra voorbij. Binnenkort moet de verzameling boten een gereguleerd woonwijkje zijn.

Langs de oevers van het geïsoleerde gebied worden lantaarnpalen geplaatst en verharde wegen aangelegd. Er komen regels voor tuinen en schuurtjes. De bewoners hoeven niet meer met kaplaarzen door de modder te baggeren. Weg romantiek - maar er is één voordeel: de illegale ligplaats levert ineens anderhalve ton op.

In de jaren zeventig kwamen de eerste schepen naar Zijkanaal B. De eigenaren waren vrijbuiters die zich niet wilden of konden conformeren aan de maatschappelijke regels. Het was primitief, maar goedkoop wonen in de mooiste natuur. De overheid legde geen heffingen op, uit angst dat de avonturiers er rechten aan zouden ontlenen.

De bewoners uit het verderop gelegen dorpje Spaarndam streden jarenlang om het zootje ongeregeld weg te krijgen. Oké, zei het zootje ongeregeld, dan komen we bij jullie in de straat wonen. Dat liever ook niet, dus.

De laatste jaren doofde het verzet uit Spaarndam. Veel bootbewoners doen hun boodschappen in het dorp en hun kinderen gaan er naar school. Dat schept een band.

Op het water is een kleurrijke gemeenschap ontstaan. Er zijn prachtige drijvende villa's gebouwd, in drijvende woningen werden kinderen geboren. De sfeer verandert, zegt Koppen. 'De onderlinge tolerantie wordt minder. Er is meer individualisering. Het kanaal lijkt steeds meer op een doorsneestraat in de stad. Het dorpskarakter verdwijnt. Je kent niet iedereen meer.'

Kiech Eichholz, die twintig jaar geleden een arkje in het kanaal kocht, stoort zich aan het gedrag van sommige kanaalbewoners. 'Iemand zei tegen me: haal dat touw weg, het ligt in mijn tuin. Waar heeft ie het over?! De boel is gekraakt, gestolen. Ze slaan piketpaaltjes en doen alsof de grond hun eigendom is. Ze lullen als flatbewoners.'

Het is geen groep die steeds als eenheid moet worden aangesproken, zegt voorzitter Eric Pentenga van de Vereniging Varen, Wonen en Werken, die opkomt voor de belangen van de kanaalbewoners. 'Achter in het kanaal zijn houseparty's georganiseerd. Dat gaf klachten in Velserbroek, een nieuwbouwwijk verderop. Niet alle kanaalbewoners stelden dat op prijs. Maar als je kiest voor wonen op het water, word je meteen in de hoek gezet van mensen die aan alles lak hebben.'

Hij vindt dat in elk straatje mensen wonen die van de marges gebruik maken. 'Dan is het vervelend dat de kanaalbewoners als groep op het gedrag van zo'n persoon worden aangesproken. Nog erger is dat de overheid daar hard aan meedoet. Ze vinden vaak dat wij de zaken onderling moeten regelen, ook dingen waarvan ik denk dat we daar de politie voor hebben.'

Van een gemeenschap of vriendenkring is geen sprake, meent Eichholz. 'Dat is er nooit geweest. Er woont hier van alles, rustige mensen, zeikerds, klootzakken, drugsgebruikers. De enige reden waarom mensen elkaar opzoeken, is de drang om te overleven. Samen tegen de overheid.'

De overheid probeert sinds de jaren tachtig grip te krijgen op Zijkanaal B. Tot nu toe lukte dat niet. Bij de regulering zijn diverse overheidsinstanties betrokken, wat meestal de garantie biedt dat het fout loopt. Rijkswaterstaat, de provincie Noord-Holland, de gemeente Velsen, het recreatieschap Spaarnwoude en het waterschap Haarlemmermeer - geen enkele organisatie nam verantwoordelijkheid voor wat er in het kanaal gebeurde. Als gevolg daarvan groeide het aantal boten zienderogen. Nu liggen er ongeveer 170 en het is mudjevol. Niemand weet hoeveel mensen er precies wonen.

Bootbewoners en ambtenaren vertellen hilarische verhalen over hoe de overheid inventarisaties maakte van de schepen die in aanmerking kwamen voor een vergunning. Steevast veroorzaakten de tellingen grote commotie op het kanaal. Daarna liet de overheid de zaak maar weer rusten; het was te ingewikkeld.

Het recreatieschap Spaarnwoude, waarin Zijkanaal B ligt, is blijven pleiten voor maatregelen. 'Wij kunnen de kwaliteit van het gebied niet waarborgen', zegt directeur Gerard Horlings. 'Er komen klachten van recreanten die zich niet veilig voelen. Er zijn blaffende honden en er gebeurt weleens wat. Of er echte criminaliteit is, weet ik niet. Het kanaal heeft een onveilige uitstraling.' Voor Horlings is het ook onaanvaardbaar dat in geval van nood ambulance en brandweer de schepen niet of moeilijk kunnen bereiken.

Eind 1998 besloten lokale en regionale overheden dat er een nieuw bestemmings- en inrichtingsplan voor Zijkanaal B moet komen. Die plannen zijn klaar. Het hele Zijkanaal B wordt woonschepenlocatie. De boten worden aangesloten op riolering, gas, water en licht. De bewoners krijgen aanslagen voor riool- en reinigingsrechten en onroerend-zaakbelasting. Water en wallenkant worden in erfpacht uitgegeven. De windmolens moeten weg.

Nog nooit zijn de plannen van de overheid zo ver geweest, menen alle partijen. Maar wat zegt dat? De ligplaatsen zijn niet ingedeeld en dat is een tijdbom onder de relatie tussen overheid en bewoners. Er liggen te veel boten voor het aantal beschikbare plaatsen.

Het is al passen en meten in het kanaal, maar het wordt nog krapper. De mogelijke verbreding van snelweg A9 tussen Beverwijk en Badhoevedorp gaat ligplaatsen kosten. Vanwege toeristische ontwikkelingen mogen bij het fort Spaarndam-Noord over een lengte van 180 meter geen schepen meer liggen. Waar moeten al die boten heen?

De overheid heeft een theoretische oplossing bedacht, zegt Eric Pentenga van de Vereniging Varen, Wonen en Werken. In de berekeningen is de gemiddelde scheepslengte teruggebracht van twintig naar zeventien meter. Dat scheelt. Maar daarmee is de zaak niet opgelost. 'We zijn het in vijftien jaar nooit eens geworden over de ligplaatsen. Waarom zou dat nu wel gebeuren?', zegt Pentenga.

'Het wordt een hele toer om alles op de juiste plaats te krijgen', bevestigen ambtenaren, 'een aantal schepen moet weg en iemand die twee of drie boten bezit, krijgt maar één ligplaats. Maar we vertrouwen erop dat het lukt.'

De aanstaande legalisatie heeft van de schaarse ligplaatsen kostbare handelswaar gemaakt. Volgens Pentenga wordt 180 duizend gulden betaald voor een wrak dat een legale ligplaats krijgt. 'Er liggen voor dat soort prijzen arkjes te koop, waarvan ik weet dat ze gekocht zijn voor niet meer dan drieduizend gulden. Speculanten trekken het kanaal binnen. Sommigen hebben meerdere plekken gekocht.'

Een zestigtal ligplaatsen zijn op basis van vroegere overheidstoezeggingen zeker; de rest niet. Volgens Pentenga maken sommige eigenaren handig gebruik van de onwetendheid van mensen die graag op het water willen wonen en verder niet nadenken. 'Er wordt geadverteerd met boten met ligplaats. Ik weet pertinent zeker dat het niet om gegarandeerde ligplaatsen gaat. Ik denk dat de verkoper niets onwettigs doet, maar gebruik maakt van de overspannen markt. Niet strafbaar, maar ook niet netjes.'

Kiech Eichholz heeft al gemerkt waartoe geldzucht kan leiden. Hij bezit twee woonboten in het kanaal, waaronder een wrak. Een bootbewoner met wie hij in onmin lag, stelde verzoening voor. 'We stonden nog even te praten en op een gegeven moment zei hij: ik koop die plek van jou voor vijf mille. Ik zei: ik verkoop niks, misschien zet ik er nog wel een huurder op. Hij werd meteen woedend en riep: die huurder knuppel ik eruit. Dat gebeurde vijf minuten nadat ie mij een hand had gegeven.'

Manja Koppen heeft het liefst dat alles in het kanaal blijft zoals het nu is. 'Die ark daar wordt al 22 jaar bewoond door dezelfde vrouw. Die moet nu verkassen. Waarom? Omdat iemand ergens achter een tekentafel met een plankaart zit en niet aan mensen denkt.'

Volgens haar snapt de buitenwereld weinig van de kanaalbewoners. 'Ze denken: dat gaan we eens fijn voor die mensen in orde maken. Ik vraag niet om een mooi tuintje met een schuurtje. Ik hoef geen straatlantaarns. Ze denken dat ik er blij mee ben. Nou nee.'

Van de bemoeizucht krijgt ze het net zo benauwd als dertien jaar geleden, toen ze uit de stad vertrok. 'Hier wonen mensen die minder goed functioneren in de maatschappij. Laat ze, het kan hier. Ze verstikken als ze hun eigen bedoeninkje kwijtraken. Ik kan er emotioneel van worden. Voor mijn gemoedsrust denk ik: als het niet leuk wordt, ga ik weg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.