Zijde als spil in globaal netwerk

Onder de noemer 'Zijderoute' geeft de Hermitage Amsterdam een beeld van vijftien eeuwen handel tussen oost en west. Maar behalve goederen reisden religies, gebruiken en genen net zo goed mee met koopmannen en kamelen.

AMSTERDAM - Het verhaal van de Zijderoute lijkt samengevat in twee kleine sieraden. Er zitten een paar eeuwen tussen beide voorwerpen, enkele duizenden kilometers en twee religies. Toch zijn de vrouwenfiguurtjes uit Bactrië, Centraal-Azië, en het Indiase Kasjmir bijna identiek. Wellicht hoorden ze ooit bij het godenrijk van de zoroasters of het pandemonium van het boeddhisme. Behalve zijde en andere luxe goederen reisden ook ideeën en religies langs de route.


Voor haar nieuwste tentoonstelling Expeditie Zijderoute putte de Hermitage Amsterdam uit de archeologische collectie van het moedermuseum in Sint Petersburg. Aan de hand van 250 voorwerpen worden bezoekers meegenomen langs wat in de rest van de wereld de Zijderoute is gaan heten.


De term werd in 1877 gemunt door de Duitse geograaf Ferdinand von Richthofen en omvat een fijnvertakt handelsnetwerk tussen Istanbul en de oostkust van China. Het is een westers begrip dat lekker ligt bij onderzoekers en toeristen, maar dat geen recht doet aan de complexe economische en culturele uitwisselingen die gedurende zeventien eeuwen plaatsvonden totdat de commerciële routes omstreeks de 15de eeuw werden verlegd naar de zee.


In Centraal-Azië, het hart van het commerciële netwerk, is het begrip Zijderoute tot op heden onbekend. De kooplui bereisden ieder maar een klein stukje van de handelswegen en gaven hun informatie door aan collega's die een oostelijker of een westelijker traject voor hun rekening namen.


Dit kan de excentrieke olifanten verklaren op een 9 meter lange muurschildering uit de 7de eeuw, een van de topstukken op de expositie. Het werk is afkomstig uit Sogdië, een verloren beschaving uit Centraal-Azië, waar geen olifanten voorkwamen. Van mond tot mond, van afbeelding tot afbeelding moet het bestaan van het beest wereldkundig zijn gemaakt. De kunstenaar die de Rode Zaal in het paleis van de lokale ambstdrager beschilderde maakte er een gedrocht op korte pootjes van, iets groter dan een paard.


Veel vondsten werden gedaan in de 19de eeuw, toen Russen, Britten, Duitsers en Japanners geografische expedities op touw zetten. Met een schat aan voorwerpen doken verdwenen beschavingen op uit het zand met exotische namen als Bactrië, Sogdië, Ushtrushana en Chorasmië, die elkaar over en weer beïnvloedden. Zowel het boeddhisme, de islam als het christendom reisde langs de Zijderoute. Een muurschildering van een apsara, een vrouwelijke geest die zowel in het boeddhisme als het hindoeïsme voorkomt, is afkomstig uit het noordwesten van China. Een zegelring met een afbeelding van Daniël in de leeuwenkuil, naar het bijbelverhaal, werd gevonden in Parthië, een deel van het huidige Iran.


Opvallend is dat een aantal zijden kledingstukken de eeuwen heeft overleefd. Een kaftan gevoerd met eekhoornbont is bijna intact. De karavanen - van kamelen en ezels, op allerlei voorwerpen afgebeeld - vervoerden ook glas, goud, ivoor en perkament. Beroemd is het zilverwerk uit Sogdië. De 7de-eeuwse Chinezen waren er dol op wat de Sogdische zilversmeden er toe bracht Chinese motieven over te nemen. Het lijkt een soort globalisering avant la lettre, maar je loopt in feite door gecomprimeerde tijd: de Zijderoute beslaat behalve een reusachtig gebied ook vijftien eeuwen commercie. Massagoederen bestonden niet.


De tentoonstelling is puur archeologisch en daarin zit zowel een kracht als een beperking. Het helpt om het verhaal overzichtelijk te houden. Tegelijkertijd zouden wat lijntjes naar de tegenwoordige tijd niet misstaan; het amalgaam van culturen die samensmolten langs de Zijderoute is springlevend. Denk aan de motieven op de hoofddeksels van de Russische hostessen die in Sotsji de olympiërs voorgingen tijdens de openingsceremonie. Denk aan de verspreiding van pasta en platte broden. Of neem de islam, die in Centraal-Azië hybride vormen kent door vermenging met oudere godsdiensten.


Om toch een link te leggen met het heden, stuurt de Hermitage zes studenten archeologie en kunstgeschiedenis op pad. Ze gaan een deel van de route afleggen om de handel, het landschap, muziek, voedsel en dieren te bestuderen die kunnen getuigen van culturele kruisverbanden in het nu. Via web- en videoblogs doen ze verslag.


Maar van misschien wel de belangrijkste uitwisseling krijgen de bezoekers van Expeditie Zijderoute hooguit een hint. Wie de gezichten bestudeert van de beeldjes, portretten en andere afbeeldingen van personen vindt ronde open ogen tot ver in Centraal-Azië en spleetogen zo westelijk als Mesopotamië. Van de blonde stammen achter het Hindu Kush-gebergte tot de brede jukbeenderen in Oost-Europa: ook genen reisden via de Zijderoute.


Expeditie Zijderoute, Hermitage Amsterdam, t/m 5 september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden