Zij krijgt dit weekend de Nobelpijs voor de Vrede: 'De kernbom is een onhandig, ouderwets wapen'

Beatrice Fihn (35) gaat zondag in Oslo de Nobelprijs voor de Vrede ophalen. Namens ICAN, de lobbyclub die strijdt voor het uitbannen van kernwapens. Maar is dat streven wel zo verstandig?, werpt Rob Vreeken haar tegen.

Beatrice Fihn Beeld Marlena Waldthausen

Op de lijstjes van de bookmakers kwam de organisatie niet voor, dus ja, het was een complete verrassing toen Beatrice Fihn vrijdag 11 oktober om 10 minuten voor 11 werd gebeld vanuit Oslo. De door haar geleide International Campaign to Abolish Nuclear Weapons (ICAN) had de Nobelprijs voor de Vrede gewonnen.

'Krankzinnig. We hebben de televisie aangezet, om te zien of het geen grap was. In 2015 was er al een gerucht dat we een van de favorieten waren. Toen waren we teleurgesteld dat we het niet werden, alsof we de Nobelprijs verloren hadden. Dus dit jaar wilde ik er niets van horen. Tijdverspilling.'

De Nobelprijs is de bekroning van een bijzonder jaar voor de kleine, in Zwitserland gevestigde lobbyclub. In juli nam de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties het Internationaal Verdrag voor het Uitbannen van Kernwapens aan. Tien jaar lang hadden de ICAN-activisten naar dat doel toegewerkt. Ratificatie van het verdrag - door ten minste vijftig landen - is de volgende stap.

De prijs heeft het leven van de 35-jarige Zweedse jurist in één klap veranderd. In een eerder interview omschreef ze het coördineren van de wereldwijde campagne vanuit Genève als 'vooral heel veel e-mails'. Het praktische lobbywerk bij regeringen en parlementen werd gedaan door de aangesloten 468 organisaties in 101 landen, zoals het Nederlandse PAX, waar zij vandaag verblijft.

Maar opeens is Fihn de verpersoonlijking geworden van de nieuwe laureaat. Zondag neemt ze in Oslo het gouden medaillon in ontvangst, samen met Hiroshima-overlevende Setsuko Thurlow.'Erg opwindend, en een beetje overweldigend. Als je roem en aandacht wilt, is werken voor een vredesorganisatie geen voor de hand liggende keuze. Dus het is totaal nieuw voor mij. Ik heb inmiddels de paus ontmoet, ministers van Buitenlandse Zaken, de secretaris-generaal van de VN.'

De eer van de Nobelprijs straalt op de Zweedse af, maar tegelijk moet zij meer dan ooit verantwoording afleggen over het streven van haar organisatie en kritiek pareren op het ideaal van nucleair pacifisme. De kernvraag: is het wel verstandig, alle kernwapens de wereld uit?

We leggen haar daarom een artikel uit het tijdschrift Nato Review voor, waarin Navo-stafmedewerker Michael Rühle de argumenten opsomt tegen het verdrag dat mede dankzij ICAN tot stand is gekomen. Ja, Fihn had het al gelezen en eigenlijk, zegt ze, toont het verschijnen van zo'n artikel alleen al ons gelijk: de Navo voelt zich dankzij het verdrag gedwongen haar beleid te verdedigen, kernwapens zijn weer onderwerp van publiek debat.

Noorwegen

De Nobelprijs voor de Vrede wordt zondag in het gemeentehuis van de Noorse hoofdstad Oslo uitgereikt. Het is de enige Nobelprijs met Noorwegen als thuisbasis. De andere prijzen worden uitgereikt in het Zweedse Stockholm.

Het verdrag is zinloos, stelt Rühle. Het zal niet werken, om de eenvoudige reden dat de kernmachten niet zullen meewerken.

'Grappig dat wordt gezegd dat dat ónze schuld is. Waarom wordt die kritiek niet op de kernmachten gericht? Is het niet hun schuld? Alsof het aan ons ligt dat zij geen ontwapening willen, en dat wij onze ambities dan maar moeten aanpassen, in plaats van dat we volharden en erop blijven aandringen dat zij met ons meedoen. Het idee dat we pas iets kunnen doen als iedereen beweegt, is hopeloos. Dan zouden we nooit vooruitgang boeken. Sommigen moeten voorop lopen.'

Beatrice Fihn Beeld Marlena Waldthausen

Kernwapens zijn alleen in 1945 gebruikt, toen maar één land ze had. Daarna niet meer. Sindsdien is er geen oorlog geweest tussen kernwapenstaten. In die zin zijn ze een garantie voor vrede. Afschrikking werkt. Rühle: 'Als afschaffing grote oorlogen en daardoor grote aantallen doden waarschijnlijker zou maken, zou het heel goed als immoreel gezien kunnen worden.'

'Waarom willen we dan niet dat anderen kernwapens krijgen? Waarom hebben we beloofd de wereld kernwapenvrij te maken? Waarom heeft de Navo als doelstelling een wereld zonder kernwapens? Waarom zijn we bezorgd over proliferatie? Waarom laten we dan Iran en Noord-Korea niet rustig kernwapens hebben, als ze vrede geven? Dat is de inconsistentie van het argument. Landen met kernwapens willen ze voor zichzelf houden, met als argument dat ze stabiliteit geven. Het tegendeel is het geval.'

De spanning rond Noord-Korea zou daarvan een voorbeeld kunnen zijn. Niet toevallig komt de Nobelprijs voor ICAN op een moment dat de dreiging van een nucleair conflict het grootst is sinds de Cubacrisis. Het debat kan daarmee twee kanten op. Je zou - met Fihn - kunnen zeggen: de Koreaanse kwestie bewijst hoe gevaarlijk het bestaan van kernwapens is. Het tegenovergestelde argument luidt: we zouden wel gek zijn onze kernwapens op te geven net nu Kim Jong-un er de beschikking over heeft gekregen.

Beeld de Volkskrant

Zouden de Zuid-Koreanen zich veilig voelen als de Verenigde Staten nu doen wat jullie willen, hun kernwapens opgeven?

'Het conflict tussen de VS en Noord-Korea wordt juist aangewakkerd door kernwapens. Ik geloof niet dat mensen in Zuid-Korea zich nu veilig voelen, dat de kernwapens in Noord-Korea stabiliteit geven. Stel, je gelooft in afschrikking. En de president van Amerika zegt in de Algemene Vergadering van de VN dat hij Noord-Korea totaal gaat vernietigen. Hoe moet, uitgaande van afschrikking, Noord-Korea dan reageren? Met meer kernproeven, meer raketten. En hoe moeten de VS daarop reageren, volgens de theorie van afschrikking? Met nog meer dreigementen. De kernbom is een erg onhandig, ouderwets wapen dat niet geschikt is voor moderne oorlogvoering. Het is een wapen waarvan de tijd gekomen is. Mensen massaal opblazen is geen macht, zelfs geen militaire macht. Effectieve vernietiging bereik je nu met precisieraketten, hoogwaardig technologische cyberoorlogvoering. Zelfs als Noord-Korea nu kernwapens inzet, is er geen reden voor de VS om ze ook te gebruiken. Ze hebben betere wapens. Wapens die efficiënter werken en veiliger zijn voor hun bondgenoten.'

Kernwapens zijn er nu eenmaal.

'Ze kunnen er ook niet zijn. Een grote meerderheid van landen bezit geen kernwapens. Een klein aantal landen heeft ze wel. Is het niet onredelijk om te denken dat zij speciaal zijn, dat zij de enige mogen zijn die ze mogen hebben?'

'ICAN-verdrag'

De tekst van het Internationaal Verdrag voor het Uitbannen van Kernwapens, waarvoor Nobelprijswinnaar ICAN zo sterk heeft geijverd, werd 7 juli aangenomen door de Algemene Vergadering van de VN. Het verdrag wordt van kracht zodra vijftig landen hebben geratificeerd. Deelnemende staten beloven op geen enkele manier bij te dragen aan productie, opslag of vervoer van kernwapens, omdat gebruik ervan onmenselijk is en in strijd met het oorlogsrecht. Om die reden is het ook voor niet-nucleaire Navo-lidstaten als Nederland, die zich gebonden hebben aan de nucleaire strategie van het bondgenootschap, moeilijk om te ratificeren.

Zolang dat het geval is, zul je manieren moeten vinden om ze geleidelijk af te schaffen.

'Absoluut! Dat is waar we op wachten.'

Dat is juist een van de bezwaren tegen jullie aanpak. Er is al een verdrag tegen kernwapens, het non-proliferatieverdrag (NPT). De kernwapenstaten doen daar wél aan mee, en in artikel VI zeggen ze via onderhandelingen te streven naar het beëindigen van de kernwapenrace en naar nucleaire ontwapening. Dus er bestaat al een raamwerk voor ontwapening. Het nieuwe verdrag, zegt Rühle, ontkent de logica daarvan, 'het trekt het tapijt weg onder het NPT'.

'Hoe dan? Dat is de vraag. Ik hoor vaker dat ons verdrag het NPT ondermijnt, maar men legt nooit uit hoe. De landen met kernwapens moeten volgens het NPT onderhandelen. Het Internationale Gerechtshof heeft bepaald dat dit betekent dat ze echt stappen moeten zetten. Er is niets in het verdrag dat dit ondermijnt. Wat het wel ondermijnt, is het vermeende recht van die landen om voor eeuwig kernwapens te houden.'

De paddestoelwolk na de inzet van een atoombom boven Hiroshima, Japan op 6 augustus 1945 Beeld HH

Het verdrag maakt een splitsing tussen have en have-nots. Het NPT omvat alle landen.

'Nee, NPT maakt dat onderscheid. Dit verdrag behandelt iedereen hetzelfde.'

Maar de haves zullen niet ratificeren, dus dat leidt tot een splitsing.

'Dat is dan best, voor het moment. Want het zal een normatief effect hebben, net zoals de verdragen tegen landmijnen, chemische wapens en clustermunitie die hebben. Dat betekent niet dat er geen schendingen zullen zijn. Er zijn chemische wapens gebruikt, maar als het was toegestaan denk ik niet dat het gebruik minder zou zijn geweest, eerder het tegendeel. Dus de verdragen werken. De uitzondering betekent niet dat een heel verdrag zinloos is. Met die andere verdragen over verboden wapens hebben we gezien dat ook niet-deelnemende staten beïnvloed worden en hun gedrag veranderen. Niet dat ze meteen de wapens wegdoen, maar je ziet de normen verschuiven en het gedrag. Veel banken bijvoorbeeld zijn gestopt met investeren in bedrijven die clustermunitie maken. Dus het werkt, ook zonder handtekening van de regering.'

Maar landmijnen, chemische wapens en clusterbommen worden echt gebruikt. Daar is geleidelijkheid mogelijk, je kunt het gebruik verminderen. Niet met kernwapens. Die gebruik je of je gebruikt ze niet.

'Je kunt het beleid veranderen. Nederland is lid van een bondgenootschap dat bereid is kernwapens te gebruiken tegen burgers. Het Nederlandse leger neemt daaraan deel. Als je je voorbereidt op het mogelijk inzetten van kernbommen in Rusland, waar laat je ze dan vallen? Op Moskou? Sint-Petersburg? Wat zijn je doelwitten?

'We moeten toe naar een militaire alliantie die het gebruik van massavernietigingswapens geen deel laat uitmaken van de planning. We hebben de Geneefse conventies, die bepalen dat burgers geen doelwit mogen zijn. Inzet van kernwapens zou een misdaad tegen de menselijkheid zijn. We hebben het voor één wapen geaccepteerd op een manier die we voor geen enkel ander wapen zouden accepteren.'

Non-proliferatieverdrag

De tekst van het Internationaal Verdrag voor het Uitbannen van Kernwapens, waarvoor Nobelprijswinnaar ICAN zo sterk heeft geijverd, werd 7 juli aangenomen door de Algemene Vergadering van de VN. Het verdrag wordt van kracht zodra vijftig landen hebben geratificeerd. Deelnemende staten beloven op geen enkele manier bij te dragen aan productie, opslag of vervoer van kernwapens, omdat gebruik ervan onmenselijk is en in strijd met het oorlogsrecht. Om die reden is het ook voor niet-nucleaire Navo-lidstaten als Nederland, die zich gebonden hebben aan de nucleaire strategie van het bondgenootschap, moeilijk om te ratificeren.

Een ander bezwaar tegen jullie aanpak: delegitimatie van kernwapens werkt alleen in landen met een levendige civil society. Dus het werkt in het Westen, waar je organisaties hebt als PAX. In Rusland of China werkt delegitimatie niet. 'Asymmetrie', noemt Rühle dat.

'We hoeven geen medelijden te hebben met democratische landen. Democratie is geen bedreiging, het maakt niet onveiliger. Dezelfde argumenten hebben we gehad rond mensenrechten en marteling, dat we onveiliger zouden worden door ons strikt aan de regels te houden.'

Jullie publiekscampagnes werken niet in Rusland en China.

'We hebben leden in Rusland. We moeten voorzichtig zijn met wat we van hen kunnen verwachten. Ze kunnen niet actief zijn op social media. We kunnen niet zeggen: kijk naar onze geweldige mensen in Rusland. De werkomstandigheden zijn anders daar. We hebben uiteraard geen leden in Noord-Korea. Maar het kan niet zo zijn dat we Nederland pas vragen zich aan het oorlogsrecht te houden als Noord-Korea een democratie is.'

Gaat het conflict in Korea leiden tot een nieuwe kernoorlog?

De taal van het Koreaconflict is hard en persoonlijk
De stevige taal van Donald Trump en Kim Jong-Un gooit olie op het vuur in een toch al ingewikkeld conflict. Moeten we angstig worden van deze verharding van het debat?

The New York Times mocht langskomen in Noord-Korea. Het werd geen geruststellend bezoek
Een kernoorlog overleven? In Noord-Korea geloven ze zelfs in de overwinning, schrijft Nicholas Kristof, die het geïsoleerde land bezocht.

Een kleine kernoorlog is opeens niet ondenkbaar
Terug van weggeweest: kernwapens. Een wereldwijde nucleaire oorlog is misschien niet realistisch, een kleine kernoorlog des te meer (+).

Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.