Reconstructie

Zij hadden de Heilige Graal van The Beatles in handen

Twee Beatlesliefhebbers dachten de slag van hun leven te slaan met de aankoop van honderden verloren gewaande opnamen van de band. Tot de politie binnenviel. Nu blijkt dat de Staat de tapes terecht afpakte. Lees hier hun verhaal terug.

Albumcover Sgt Pepper Hearts Club Band.Beeld ap

Direct nadat een internationale politiemacht de flat was binnengevallen, zag hij een lijkbleke man in de spiegel. Hij was het zelf: Jos Remmerswaal, in de gedaante van de dood van Pierlala. Hij herkende zichzelf niet meer, in de huiskamer van zijn zwager in Lisse.

'U bent gearresteerd, niet bewegen! Zeven gewapende leden van het arrestatieteam hielden 'm in de gaten terwijl een klein Zwitsers zakmes uit zijn zak werd gehaald. Hij heeft een wapen, riep een man in kogelvrij vest. Hij heeft een mes! Het mini-zakmes werd kordaat in een hoek van de kamer gesmeten.

Met de koffiekan in zijn hand zag Stan Snelleman de getrokken pistolen op hem gericht. Wat moeten die opgefokte lui hier? We sluiten hier toch geen drugsdeal?

Stan zette de koffiekan op de salontafel. Hier lagen de opgestapelde kartonnen dozen waar het de politiemacht om te doen was: 504 tapes van The Beatles, door insiders de Heilige Graal van de Engelse band genoemd. Meer dan negentig uur uniek muziek-historisch materiaal met aanzetten tot liedjes, onbekende covers en conversatie van John Lennon, Paul McCartney, George Harrison en Ringo Starr, in de nadagen van de band, in januari 1969.

Geboeid werden Stan en Jos afgevoerd naar de politiebusjes. Wat was dit allemaal, wat was er hier aan de hand? Het maalde door de hoofden van Stan en Jos, terwijl ze een nacht werden vastgezet in het gevangeniscomplex in de kelder van het Leids politiebureau. Waarom zaten ze in een cel met poep op het plafond, kregen ze voedsel van ver over de houdbaarheidsdatum en bleven godbetert de noodzakelijke medicijnen uit? Wat konden zij nou voor ergs hebben misdaan, dat zo'n hysterische aanpak gerechtvaardigd was?

Middenin een voorbereide operatie

Het antwoord volgde later: ze waren middenin in een minutieus voorbereide operatie terechtgekomen. Ze werden gezien als de sleutelfiguren in een wereldwijde speurtocht naar de 'Nagra Tapes', zoals de verloren gewaande Beatles-opnamen, geregistreerd met een draagbare bandrecorder van het merk Nagra, te boek stonden. Al acht jaar was platenmaatschappij Apple, samen met de opsporingsdienst van de muziekindustrie, de Engelse politie, en in samenwerking met buitenlandse korpsen, op zoek naar deze bandopnamen. Codenaam: Operation Windsor.

Ze dachten eerder de banden in Amerika te hebben gevonden, in Oostenrijk, Luxemburg en in Australië, en er werden bootleggers, handelaren in illegale muziek, opgepakt. Het bleken kopietjes van kopietjes, meestal onvolledig. De echte Nagra Tapes kregen ze maar niet te pakken, die lagen onopgemerkt in een kelderbox van de zwager van Jos in Lisse.

Pas op 10 januari 2003, met inzet van een Engelse én een Nederlandse politie-infiltrant, sloegen ze hun slag, in het bollendorp. Bliksemsnel werden de tapes veiliggesteld door de politie, en de twee Nederlanders opgepakt, verdacht van heling en witwassen. Wisten Stan en Jos veel dat de banden zonder toestemming waren meegenomen uit de Apple-studio. Dat was hun nooit verteld.

Kelderbox

Twaalf jaar nadat ze voorpaginanieuws van The New York Times waren ('500 stolen tapes by Beatles found') waren, staan Stan (62) en Jos (65) weer in de portiek van de flat in Lisse. Dertien treden naar beneden en ze lopen door de gang onder de flat, op zoek naar de kelderbox waar ze toen de Nagra Tapes hadden opgeborgen.

Het is er slecht verlicht. Wat was het nummer van de box ook alweer? Jos loopt voorop, en Stan komt achteraan. Aha, daar is-ie, nummer 38, dat is 'm. Hier lag vier jaar lang de schat van de Beatles, naast de zendapparatuur van de zwager van Jos. Dicht, helaas.

Weer omhoog, terug naar de ingang van de flat - en dan valt het even stil. Ze willen er niet omheen draaien: het valt hen niet mee om terug te zijn op deze plek. Boos, zeker, nog steeds, verontwaardigd vooral, om die onrechtvaardige behandeling toen. Had dat echt zo gemoeten? Had de platenmaatschappij niet gewoon kunnen bellen om die banden terug te vragen? Ze waren toch geen criminelen, en bovendien The Beatles als levenslange liefhebbers meer dan goed gezind.

Procederen

Nee, ze zijn nooit helemaal losgekomen van die gebeurtenis van toen. De zaak tegen Stan en Jos mag dan wel in 2007 zijn geseponeerd door justitie, zelf hebben ze het er niet bij gelaten, juridisch bijgestaan door hun advocaat. Ze procederen om de Nagra Tapes terug te krijgen en eisen een schadevergoeding van 700 duizend euro van de Nederlandse Staat. Die heeft hen zonder reden vastgezet, zo zien zij dat. Er was geen enkel bewijs tegen hen verzameld.

Dus als je het Stan en Jos vraagt, zijn de tapes van niemand anders dan van Stan en Jos. Zij hadden ze ooit gekocht, en daarna waren ze hen afgenomen. Daarom willen ze de dozen terug. Ze zeggen het graag met een tekst van The Beatles zelf, afkomstig uit een nummer dat prominent op de tapes was geregistreerd:

Get back, Get back.

Get back to where you once belonged.

Artikel gaat verder onder de video

Een niet-gedateerde foto die in 2010 vrijgegeven is door Reuters.Beeld reuters

Veilinghuis

Stan zat in de zaal van veilinghuis Phillips in Londen waar deze dag in 1992 'Rock & pop memorabilia' werden geveild en hij had de overtocht niet zomaar gemaakt. Thuis had hij in de catalogus van het veilinghuis gebladerd, en daar zag hij tot zijn verbazing dat er 'originele Beatles-opnamen uit 1969' werden aangeboden. 'Geschonken door John Lennon', was er aan toegevoegd.

Hij ging rechtop zitten, verrek, daar moest hij heen, daar werd iets bijzonders afgehamerd. En dat ook nog bij een veilinghuis dat zich had laten bijstaan door de grootste Beatlesdeskundige ter wereld, Mark Lewisohn.

Nou hoefde je Stan op Beatlesgebied ook niet veel wijs te maken, net als zijn kompaan Jos. Allebei waren ze al een kwart eeuw volkomen verslingerd aan de Fab Four, en zochten ze als archeologen naar elke verborgen brokstuk. Want dat wat de platenmaatschappijen al die jaren braaf hadden uitgebracht, kon toch niet het enige zijn dat er was gemaakt door de beste band aller tijden.

Jos kwam er - bijvoorbeeld - al in de jaren zeventig achter dat er witte platen waren, ook wel bootlegs geheten, die stiekem onder de toonbank van platenzaken werden verkocht. Daarop stond materiaal dat niet op officiële uitgaven voorkwam, deels vergeten restjes of mislukte versies van liedjes. Toen hij voor het eerst zoiets in handen had, voelde hij dat er nog meer moest zijn.

Stan vloog geregeld naar New York en dan liep hij platenzaken in Greenwich Village binnen waar het exclusiefste Beatlesvinyl werd verhandeld, in allerlei kleurtjes. In Amerikaanse muziekbladen werden in kleine advertenties bootlegs aangeboden, met daarop illegale opnamen van concerten en kopieën van afgekeurde proefpersingen. Zo kon hij het eerste Beatlesconcert op de kop tikken, of de mislukte auditie van The Beatles bij platenmaatschappij Decca, of een afgekeurde versie van het beroemde White Album.

Maar waarvoor hij nu in de veilingzaal zat, raakte aan de zoektocht naar de missing link in de Beatlesmythologie. Het bleef toch altijd een wonder dat die vier jongens uit Liverpool in een relatief korte tijdspanne van acht jaar de (muziek)wereld op hun kop hadden gezet, en er met een big bang ook weer de brui aan gaven. Hoe maakten ze hun geweldige liedjes, en in zo'n enorm tempo, hoe verliep het componeren? En waarom kapten ze er eigenlijk mee, terwijl een hele generatie aan hun voeten lag, ze alle artistieke vrijheid hadden en het geld binnenstroomde?

Zouden de antwoorden op de opnamen staan die nu bij Phillips onder de hamer gingen?

Dramatische avond

In januari 1969 gingen The Beatles de studio in voor een nieuwe langspeelplaat, Get Back was de werktitel. Van die opnamen moest ook een rock-'n-rollfilm komen, die zou eindigen met een grootse uitsmijter. Want na drie jaar zouden ze weer eens gaan optreden voor publiek.

Het werd een dramatische maand: Paul McCartney gooide de zweep erover, John Lennon was aan de heroïne en zijn verkering Yoko Ono zat tijdens de opnamesessies te schreeuwen, George Harrison liep boos weg omdat hij zich achtergesteld voelde en Ringo had het idee dat hij er helemaal niet toe deed.

Enig hoogtepunt: het verrassingsoptreden van de groep op het dak van de platenmaatschappij.

En al die tijd liep er een draagbare Nagra-recorder mee, die al het gepiel, het geruzie, de muzikale probeersels en de geniale liedjes opnam op kleine geluidsbanden van een kwartier. Voor de muziek in de film zouden echte studiobanden worden gebruikt, maar voor de praatjes tussen de nummers had de regisseur de mobiele opnamen nodig. Daar stond alles op.

Stan zat daar in het veilinghuis niet meer als ambtenaar van de gemeente Den Haag met een uit de hand gelopen hobby, net als Jos ook geen docent meer was in het basisonderwijs. Ze hadden hun verzamelwoede wel omgezet in een verdienmodel en een bedrijf opgericht: Silverlux Music. Ze organiseerden Beatles-dagen, verkochten zeldzame memorabilia en waren franchisenemers van een reeks platenzaken. Ook bezaten ze hun eigen bootlegplatenlabel, Yellow Dog Records, dat onbekend Beatlesmateriaal distribueerde.

In de veilingzaal was Stan kansloos, er was een andere hogere bieder, Apple Records zelf. Bovendien bleek het toch niet te gaan om de definitieve en complete opnamen uit januari 1969 maar een verzameling kopieën, een compilatie.

Een poster van het laatste concert van The Beatles.Beeld epa

Twee jaar later

Na de veiling werd hij door hem onbekende man aangesproken, die vertelde het materiaal naar de veiling te hebben gebracht. 'Ik zag dat je aan het bieden was', zei hij, 'ik heb thuis nog veel meer liggen van dit materiaal. Is dat interessant voor jou?' Wat was dat nou voor vraag? Natuurlijk!, zei Stan

Al met al duurde het toch nog twee jaar voordat hij daadwerkelijk met Jos bij de man voor de deur zou staan. Hij woonde in het Engelse Slough en heette Nigel Oliver. Hij bleek een ex-medewerker van Apple te zijn, een tape library assistent die vijf jaar bij de platenmaatschappij had gewerkt. Tijdens het opruimen van de studio had hij gevraagd of hij de overgebleven Nagra-bandjes mee mocht nemen. En niemand had er bezwaar tegen gehad.

Het huis van Oliver was zwaar beveiligd zagen Stan en Jos, alsof hij een stel Picasso's aan de muur had hangen. De tapes waren zijn appeltje voor de dorst geweest, vertelde hij. Nu wilde hij een nieuw huis kopen en trouwen, dus had hij geld nodig. Of Oliver echt bij Apple had gewerkt, had Jos gecheckt aan de hand van een kerstkaart uit 1969. Daarop stond al het personeel, en ja hoor, ook deze mysterieuze persoon.

Proefpersingen

In de huiskamer zette Nigel kartonnen dozen op tafel en haalde de spoeltjes eruit. Op een oude recorder luisterden ze de naar de opnamen. Dit was dus, dit was dus eigenlijk vooral heel erg wow, dacht Stan. Het was net alsof hij zelf in eigen persoon bij opnamen van The Beatles was, vond Jos, het gaf zo'n lekker gevoel, echt aahhhh.

Dit is wat elke Beatles-verzamelaar wilde horen, echt, en authentiek, dat kon niet anders. Er was wel eens wat van dit materiaal te koop aangeboden, maar dat waren kopieën van delen van deze tapes. En je had natuurlijk al bootlegs van de 'Get Back-sessies', gereproduceerd van her en der verspreide proefpersingen.

Maar hallo! Dit waren de echte Nagra-tapes die Jos nu in de achterbak van zijn Opel Omega laadde. Ze hadden er circa 80 duizend gulden (nu 36 duizend euro) voor betaald. Snel rekenend, had Stan bedacht dat dat het ongeveer waard moest zijn, als je er ook nog cd'tjes van zou kunnen persen, en die kon verkopen. Lukte dat niet, dan zou het in elk geval een geweldige belegging zijn. Dit zou altijd en overal zijn geld opleveren.

Ze reden naar Harwich voor de overtocht naar Hoek van Holland. Als de boot nu maar niet zou vergaan, dachten ze nog, met zo'n gevulde achterbak.

Stan en Jos zitten aan een tafel in het Haagse rijtjeshuis van Jos, maar ze hadden ook in de Wassenaarse bovenwoning van Stan kunnen zitten. De verloren gewaande muziekschat van hun muzikale helden is teruggebracht tot twee dossiermappen, met daarin de weerslag van al jaren slepend juridisch gesteggel, in Nederland en in Engeland.

Artikel gaat verder onder de afbeelding

The Beatles geven een concert in Blokker op 7 juni 1964. . V.l.n.r. George Harrison, invaldrummer Jimmy Nolan (net zichtbaar), Paul McCartney en John Lennon.Politieagenten houden het publiek in bedwang.Beeld anp

Als verliefde jongens

Hoe mooi zou het zijn om het nu als verliefde jongens te hebben over de Nagra Tapes, over hoe is het om te luisteren en het gevoel te hebben dat je over de schouders meekijkt van de ruziënde en oefenende John, Paul, George en Ringo. Ze horen aftellen, stampen op de vloer, de regisseur die de naam van de roll noemt.

Luister naar de allereerste versie van Don't Let me Down. Hoe er in take 14 van de The Long and Winding Road om een schroevendraaier wordt gevraagd om in de slecht gestemde piano te kunnen poeren. Hoe er na take 27 van Let It be 'Ooooh, yes' klinkt, als teken dat het gelukt is. De ongenadige funky jamsessies van I Want You (She's So Heavy),

Paul die nu wel een sandwich zou lusten, iemand wellicht een kopje thee? Aanhoudend gekrijs van Yoko.

Luister naar hoe The Beatles de muziekgeschiedenis doorlopen en flarden van liedjes spelen van Elvis Presley, Buddy Holly, Chuck Berry, The Who. Bob Dylan, Motown-artiesten en The Beach Boys.

De allesbepalende ruzie, op tape nummer 44, opgenomen op 6 januari 1969. Paul geeft aanwijzingen hoe hij de zang wil en de beat moet klinken - hij wil dat er meer wordt samengespeeld. George is klaar met het gezeur, en zegt sarcastisch: 'Ik speel wat jij wil dat ik speel. Ik speel wel helemaal niet, als jij dat zou willen.' Later stapte Harrison op.

En telkens dat terugkerend overleg waar ze dus dat ene live-concert zullen spelen. In een Romeins theater in Afrika? Op een cruiseschip in de Nijl? In de Roundhouse in Londen?

Simpel, gewoon op het dak van het Apple-gebouw. Te horen is hoe de bandrecorder mee naar buiten wordt genomen, wind, getoeter, het stemmen van de instrumenten, geschreeuw, en dan wordt Get Back ingezet, live:

Get back, get back

Get back to where you once belonged.

Artikel gaat verder onder de afbeelding

Optreden op het dak van de Apple-studio op 30 januari 1969.

Goudmijn

Je kan wel zeggen dat het voor Jos en Stan anders is gelopen dan ze hadden gedacht, met die Nagra Tapes. En in alle rust alles afluisteren, dat is er dus niet van gekomen, dat stelden ze telkens uit, en nu kan het niet meer. Zo goed was het nou ook weer niet, zegt Stan nu, de opnamen waren van slechte kwaliteit en de meeste tijd is er gepiel en gelul. Het viel niet mee om dat allemaal te horen, daar is hij nu eerlijk in.

Zo'n tien jaar lang hadden ze de opnamen in hun bezit, en werden de kartonnen doosjes verplaatst van Luxemburg naar Duitsland naar Lisse, telkens veilig opgeborgen. De opnamen werden gedigitaliseerd en gekopieerd, en via Hongarije en Italië verspreid, via Yellow Dog Records. En dat was het. Een goudmijn werd het in het geheel niet. Er ontstond onenigheid in het bedrijf met een derde vennoot, en volgens een wet uit 1996 moest het materiaal ouder zijn dan vijftig jaar, wilde je het legaal kunnen verspreiden.

Goed bewaren, dachten ze. Het cultuurhistorisch belang zou alleen maar toenemen, net als met het bolhoedje van Charlie Chaplin of een sigarenpeuk van Winston Churchill. Ze hoefden alleen maar te kijken naar die zes 'nieuwe' officiële cd's van The Beatles, de Anthology-reeks, die in 1995 werden uitgebracht, vol met afgekeurde versies van liedjes. Best opmerkelijk dat wat vroeger werd weggegooid door platenmaatschappijen, nu veel geld opleverde.

Geduld, hun tijd zou vanzelf komen, op een dag zouden ze gaan cashen.

Halverwege 2002 ging de telefoon bij Stan, en dat veranderde alles weer. Of hij de Nagra Tapes nog had, wilde Nigel Oliver weten. Hij had een serieuze koper, die er 140 duizend euro voor over had. Na wat heen en weer gebel, wat bezoeken over en weer, kwamen ze uit op een bedrag van 170 duizend euro dat in Lisse zou worden verstrekt in ruil voor de banden.

Het was simpel voor Stan en Jos, ze konden het geld goed gebruiken. De platenzaken hadden ze van de hand gedaan, want die liepen niet meer en handel in Beatles-spullen piekte ook niet bepaald.

Artikel gaat verder onder de afbeelding

Ed Sullivan Show in New York.Beeld ap

Een BMW X5 en een tas met geld

Op 10 januari 2003 reden twee Engelse mannen, namens Nigel Oliver, van Schiphol naar Lisse, met in hun zwarte BMW X5 een tas met geld. Stan en Jos reden voorop, en wisten niet dat ze in de gaten werden gehouden door opsporingsambtenaren. En dat de Engelsman die zich 'Billy' liet noemen en de zwarte BMW X5 bestuurde een Engelse undercoveragent was, in een auto volgehangen met afluisterapparatuur, was hen ook onbekend.

De koop van de banden was een pseudo-koop, een opzetje. In Engeland had een undercoveragent aan Nigel Olivier het idee gegeven de banden te willen hebben, en Oliver had op zijn beurt Stan en Jos uit hun tent gelokt om de Nagra Tapes te verkopen. Ze waren er allemaal ingetuind.

Om de flat in Lisse hadden zich observatie- en arrestatieteams verdekt opgesteld. Als 'Billy' naar buiten zou komen, en zichtbaar nonchalant zijn jasje over zijn schouders zou gooien, moest iedereen in actie komen. Dat was het teken - en zo gebeurde het.

Jos weet nog goed dat hij 'Billy', schaapachtig kijkend, in de politieauto zag zitten. Hij was ook opgepakt, voor de vorm. In Engeland werd Nigel Oliver op hetzelfde moment gearresteerd. Later zou hij in Engeland een voorwaardelijke straf krijgen en onder psychiatrische behandeling worden gesteld. Het kon niet anders dan dat hij de Nagra Tapes zou hebben gestolen van zijn voormalige werkgever, zo luidde de verklaring van een topman van Apple Records. Tien maanden na het in beslag nemen van de banden, eind 2003, verscheen Let it Be... Naked, een officiële Apple-uitgave. Als extraatje zat er een cd bij met gepiel, gesprekken en aanzetjes tot liedjes. Dit kon niet anders dan afkomstig zijn van de spoeltjes die jarenlang in kelderbox 38 in Lisse hadden gelegen.

Verzameling

Stan en Jos lopen de flat uit in Lisse en komen op het parkeerterrein uit. Er zijn grappen, met verwijzingen naar Beatlesliedjes, over de aanhouding van toen. Eentje voor het gewapende arrestatieteam: Happines is a warm gun. En eentje voor hen zelf: Cry baby cry. Ja, want ze hebben een flinke tik van de molen gekregen, na de politie-inval. Jos moest zich onder doktersbehandeling stellen, hij had last van een posttraumatische stressstoornis. En Stan moet nog steeds op tijd zijn medicijnen innemen vanwege een te hoge bloeddruk, zeker na de hartaanval van een half jaar geleden.

Jos heeft inmiddels zijn complete Beatlesverzameling verkocht: een boek vol handtekeningen, zeldzame programmaboekjes, promotiemateriaal, lakplaten en tickets en nog veel meer. Hij was er klaar mee, en er was er een goeie Engelse koper die het hele pakket wilde overnemen. In de handel zat hij ook niet meer, tot zijn pensionering, vorig jaar, heeft hij weer op een basisschool in Den Haag gewerkt. Stan verkoopt nu ruimtebesparende cd-hoesjes.

Naar de landelijk Beatlesdagen zijn ze de eerste jaren niet geweest, en een optreden van McCartney in 2003 sloegen ze over. Even geen Beatles, en waar ze helemaal geen zin in hadden, was het gezeur van andere fans, zo van: wat heb ik nou gelezen? Gaat het weer een beetje?

Wat ze toch vooral dwarszit, is dat Apple Records deze hele actie tegen hen in gang heeft gezet door gewelddadig en samen met al die rechercheurs de bandjes terug te halen. Dat is verdorie de platenmaatschappij die door the Beatles toentertijd is opgericht met het idee van love, peace and understanding, weet je wel, helemaal in de geest van de jaren zestig. Nou, Stan en Jos vinden dat daar verdomd weinig nog van te merken is, van die liefde, vrede en begrip. Het draaide alleen maar om geld.

Dit verhaal kwam tot stand na gesprekken met Jos Remmerswaal, Stan Snelleman en Engelse en Nederlandse opsporingsambtenaren. Er is geput uit het Nederlandse justitiedossier, Engelse rechtbankdocumenten, diverse publicaties, zoals het muziektijdschrift Rolling Stone, en het boek Bij the Beatles in de studio - Nagra Tapes uit 2009 van Dennis Dekker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden