Reportage Duurzame stadswijk

Zij bouwen hun eigen duurzame stadswijk zoals nog nooit in Amsterdam is gedaan

Toekomstige bewoners, onder wie Chandar van der Zande (tweede van links), met een maquette van De Warren. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

In Amsterdam heeft een groep bewoners het heft in handen genomen: ze bouwen zelf hun eigen deel van een woonwijk. Duurzaam en goedkoop. Duizenden anderen moeten volgen. Gaat dat lukken?

DE INITIATIEFNEMERS: duurzaam wonen

Een uitgestrekte, drassige zandbak voorbij Amsterdam IJburg verraadt waar vanaf 2020 een nieuw stukje stad moet verrijzen. Aan een kant staat het eerste huis al overeind, een stukje verderop wordt het land nog opgespoten. Hier, op Centrumeiland, komt De Warren te liggen – 36 sociale- en middenhuurwoningen die worden gebouwd door een woon­coöperatie die is opgezet door de toekomstige bewoners zelf. Een unicum, dat de oververhitte Amsterdamse woonmarkt op z’n kop moet gaan zetten. Maar daarover later meer.

Initiatiefnemer is Chandar van der Zande. Hij richtte een aantal jaar geleden met een stel jonge Amsterdammers een ‘permacultuurboerderij’ op, op een groene heuveltop in de Portugese Algarve. Een duurzame gemeenschap. ‘Toen we terug waren in Nederland wilden we eigenlijk niet meer naar ons eigen appartementje’, zegt Van der Zande. Het idee werd geboren om ook in Amsterdam ‘op een duurzame manier voor langere tijd samen te leven’. Alleen was het wachten op een geschikte locatie. Die kwam er twee jaar geleden.

Circulaire economie

De Warren is een ambitieus project. Het ontwerp is gebaseerd op het concept van circulaire economie. Er wordt gebouwd met duurzame materialen; gereedschap en auto’s worden gedeeld en er wordt maximaal gebruikgemaakt van regenwater en zonne-energie. Daarnaast zal het hele Centrumeiland gaan profiteren van een ondergrondse warmte-koudeopslag die de woningen voorziet van verwarming, verkoeling en het warme water uit de kraan.

‘Wij zijn de pioniers’, zegt Van der Zande. ‘We laten zien dat gewone burgers dit vrij complexe project voor ­mekaar kunnen boksen.’

De zelfbouw-wooncoöperatie moet een revolutie worden op de Amsterdamse woningmarkt. Deze woonvorm tussen huur en koop in is het nieuwste wapen in de strijd tegen de almaar stijgende huurprijzen, huisjesmelkers en vastgoedbeleggers die de stad ontoegankelijk hebben gemaakt voor de lagere inkomens. Wethouder Laurens Ivens van wonen en bouwen voorspelt zevenduizend coöperatiewoningen in 2025, en 40 duizend in 2040. 

Dat is opmerkelijk, want het oprichten van een zelfstandige wooncoöperatie is een hele onderneming. Het kan jaren duren om alleen al een plan in te dienen, de grond te kopen en alle vergunningen aan te vragen. Verscheidene projecten zijn gesneuveld sinds deze woonvorm in 2015 in de Woningwet werd opgenomen. De Warren breekt nu de ban.

Meer dan een woongroep

De Warren profiteert van de expertise binnen de groep, zegt Van der Zande. Veel leden hebben ruime ervaring in ondernemerschap en duurzaamheid opgedaan bij andere projecten in de omgeving. Deze kennis wordt via een Whats­app-groep ook uitgewisseld met andere toekomstige bewoners van Centrum­eiland, waar op den duur een heel scala aan zelfbouw-projecten zal verrijzen.

Regulier gemeenschappelijk wonen bestaat in Nederland al in allerlei vormen, van kleine woongroepen met tien bewoners tot grote gemeenschappen van honderden leden. Maar de zelfstandige wooncoöperatie onderscheidt zich doordat ze nog een stapje verdergaat op het gebied van inrichting en gezamenlijke besluitvorming, zegt Clemens Mol van de stichting !WOON. ‘Je neemt de regie over je omgeving.’ Bewoners zijn niet alleen huurder van een betaalbare woning, maar ook mede-eigenaar van de coöperatie. Dat is nieuw in Nederland.

DE GEMEENTE: betaalbare woningen

‘Er is een enorme behoefte aan betaalbare woningen voor de midden- en lage inkomens. Dit is de manier om dit soort woningen voor de lange duur te creëren’, zegt de Amsterdamse wethouder van wonen en bouwen, Laurens Ivens. Het grote voordeel van wooncoöperaties is dat de controle deels in handen van de gemeente blijft. De hoogte van de huur wordt van tevoren en in overleg bepaald, en kan niet veranderen zonder akkoord van de gemeente. Zo wordt voorkomen dat woningen die bedoeld zijn voor lagere inkomens uiteindelijk voor hen onbetaalbaar worden.

Met een ‘Amsterdamse coöperatiestandaard’, een vaste lijst met spelregels voor wooncoöperaties, wil de gemeente garanderen dat de woningen behouden blijven voor de beoogde doelgroep. ‘Drie voorwaarden zijn voor de gemeente van groot belang: niet doorverkopen, verhuren aan de doelgroep en democratisch bestuur’, zegt oud-wethouder Maarten van Poelgeest (GroenLinks), door de gemeente aangetrokken om de wooncoöperatie leven in te blazen.

Duurzaamheid komt in deze ­coöperatiestandaard niet terug. ‘De gemeente stelt sowieso al hoge eisen aan de duurzaamheid. We willen coöperaties de ruimte geven om zelf met het perfecte plan te komen’, zegt Ivens. Duurzaamheid weegt wel mee als de gemeente moet kiezen tussen kandidaat-coöperaties, maar geeft niet altijd de doorslag. Op den duur moeten coöperaties ook in bestaande – en minder duurzame – woningen komen, bijvoorbeeld door gebouwen van reguliere woningcorporaties over te nemen.

DE FINANCIERING: het knelpunt 

Maar er is wel een knelpunt: de financiering. Uit onderzoek van Platform31 – waaraan ook aanjager Maarten van Poelgeest meewerkte – blijkt dat meerdere projecten de afgelopen jaren hierop zijn gesneuveld. Banken zijn terughoudend met het verstrekken van een hypotheek aan coöperaties.

Toen De Warren aanklopte bij Triodos, de meest groene bank van Nederland, was de eerste vraag wat een wooncoöperatie eigenlijk is. ‘Op den duur moet het makkelijker worden’, denkt initiatiefnemer Chandar van der Zande. Zo verstrekt de Duitse GLS Bank, een ‘ethische bank’ met een antroposofische achtergrond, wel hypotheken aan wooncoöperaties met een duurzame insteek. ‘Naar mijn idee heeft de GLS gewoon meer ervaring met wooncoöperaties. Daarom zijn ze er relaxed over. Op den duur zullen Nederlandse banken echt wel volgen.’

Inmiddels lopen er diverse andere coöperatieprojecten in Amsterdam, zoals De Nieuwe Meent aan het Archimedesplantsoen. Van Poelgeest ziet een mooie toekomst.  Ook wethouder Ivens is hoopvol: ‘Het blijkt nu dat het inderdaad kan. Een groep kan de plannen en de financiering zelf rond krijgen. Daarom willen we er nu echt tempo achterzetten.’

Wat is een wooncoöperatie? 

Een zelfstandige wooncoöperatie als De Warren is een combinatie van sociale huur, duurzame zelfbouw en gemeenschappelijk wonen. De gemeente stelt goedkope grond of een bestaand pand ter beschikking, in ruil voor de garantie dat de woningen beschikbaar blijven voor de doelgroep: lage en middeninkomens. De bewoners zijn zowel huurder van een betaalbare woning als mede-eigenaar van het hele pand. Belangrijke beslissingen worden gezamenlijk op democratische wijze genomen, en sommige ruimten en voorzieningen worden met elkaar gedeeld, wat de kosten drukt.

Wooncoöperaties zijn elders in Europa heel gewoon. Een aanzienlijk deel van de woningen in Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk behoort tot de Genossenschaften. Deze verschillen nogal van karakter. Sommige bestaan al honderd jaar en komen voort uit de arbeidersbeweging, andere zijn gloednieuw en gericht op duurzaamheid.

Kalkbreite, een wooncoöperatie in het Zwitserse Zürich, is een voorbeeld van de tweede categorie. In één nieuw pand midden in de stad is plaats voor 250 bewoners, van jong tot oud, verdeeld in gemeenschappen van diverse grootte. Er zijn ook restaurants, winkels, een kinderdagverblijf, een kliniek en een bioscoop.

La Borda in Barcelona vertoont gelijkenissen met De Warren. Het pand, dat onderdak biedt aan 28 woningen en diverse gemeenschappelijke ruimten, is bijna voltooid. De bewoners zijn gezamenlijk eigenaar en betalen een huur die zo’n 50 procent lager ligt dan het stedelijk gemiddelde. En het is duurzaam: La Borda maakt gebruik van gedeelde voorzieningen en hernieuwbare energiebronnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden