Ziet u de oppositie al in de Trêveszaal staan?

Het enige waar het de oppositie nog aan ontbreekt, is een paar ministers in Rutte II. Want na het pensioenakkoord van woensdag is duidelijk: hier regeert een hecht vijfpartijenkabinet.

Hij klonk wat vermoeid, SGP-onderhandelaar Elbert Dijkgraaf, nadat hij woensdagmiddag zijn handtekening had gezet onder het zoveelste akkoord met het kabinet, ditmaal over de pensioenen. 'Wat mij betreft is dit wel het laatste akkoord', verzuchtte Dijkgraaf bij het verlaten van de onderhandelingstafel. Maar nog voordat zijn toehoorders verschrikt konden opkijken, maakte hij zijn zin af: 'Van dit jaar.'


Het waren passende woorden bij het einde van het roerige politieke jaar 2013. Zijn we daarin getuige geweest van de langste formatie aller tijden, zonder dat het zo mocht heten?


Zeker is dat het een transformatie was: het pensioenakkoord dat het kabinet woensdag presenteerde, is de vervolmaking van de gestage verandering van Rutte II van een wankel tweepartijenkabinet naar het steeds verder uitgebouwde monsterverbond van VVD en PvdA met D66, ChristenUnie en SGP. Over een echte coalitie wil nog steeds geen van de betrokkenen spreken, maar het kan niet langer ontkend: het kwintet zit inmiddels met handen en voeten aan elkaar vast. Het enige waar het D66, CU en SGP nog aan ontbreekt, zijn een paar eigen ministers in de Trêveszaal.


Na de verkiezingen van september 2012 mochten Diederik Samsom en Mark Rutte nauwelijks een half jaar de illusie koesteren dat VVD en PvdA samen genoeg overtuigingskracht zouden hebben om de politieke werkelijkheid naar hun hand te zetten, ook zonder meerderheid in de Eerste Kamer.


Op 13 februari - de inkt van het woonakkoord was nog niet droog - wreef D66-voorman Alexander Pechtold hen met sardonisch genoegen in dat hij plots een heel ander jaar voor zich zag . 'Zullen we maar alvast de agenda trekken voor de volgende afspraak', vroeg hij publiekelijk aan Arie Slob (CU) en Kees van der Staaij (SGP). Slob kopte meteen in: 'VVD en PvdA hebben te lang in hun eigen werkelijkheid geleefd. Nu zijn ze wreed wakker geschud.'


Soms probeerde Rutte het daarna nog met andere partners. Maar steeds waren er redenen waarom het niet lukte met CDA, GroenLinks, SP of 50Plus. Aan het eind van elk liedje zaten alleen 'onze meest geliefde oppositiepartijen' (dixit minister Dijsselbloem van Financiën) nog aan tafel, met hun acht Eerste Kamerzetels samen net groot genoeg om het kabinet te stutten. Zo zwom het kabinet langzaam maar zeker in de fuik die de drie in februari al uitzetten. Hun handtekening staat inmiddels onder de woningmarktplannen, de pensioenhervormingen, de arbeidsmarktplannen en de begroting voor 2014. Ze zijn mede-eigenaar geworden van het hart van het regeerakkoord. En ze kregen er vele grote en kleine concessies voor terug.


Op stoom

Dat was niet zoals Samsom en Rutte het vorig jaar voor zich zagen. Maar zij hebben hun verlies allang genomen en tellen hun zegeningen: al dat onderhandelen bracht aanvankelijk veel vertraging, maar vooral sinds het begrotingsakkoord van oktober komt het kabinet wel degelijk op stoom. Het ene na het andere wetsvoorstel verlaat nu de ministerraad en ligt klaar voor parlementaire behandeling, met het belangrijke voordeel dat de steun van een meerderheid nu vaak vooraf al is verzekerd.


De stapeling van die akkoorden maakt de samenwerking tussen de vijf steeds minder vrijblijvend. Formeel is het kabinet vrij om bij het volgende probleem toch gewoon met het CDA of GroenLinks in zee te gaan, in de praktijk zal dat vrijwel altijd op bezwaren stuiten van een van de vijf steunpartijen, die zo hecht verbonden zijn dat zij discipline en gesloten rijen van elkaar eisen.


Illustratief was de manier waarop de senaatsfracties van D66 en CU dinsdagavond in het woondebat opzichtig hielpen de opstandige PvdA-senator Adri Duivesteijn binnenboord te houden - loyaal alsof zij hun eigen kabinet moesten redden.


Geven die gesloten rijen uitzicht op een stabieler politiek jaar 2014? Premier Rutte reageerde woensdag voorzichtig. 'Ik stel vast dat dit goed is afgelopen.' Hij had immers net weer ervaren dat het nog steeds een dun laagje ijs is waarop het kabinet staat. Elke eigengereide senator kan roet in het eten gooien.


En er is die andere vraag: hoelang vinden Pechtold, Slob en Van der Staaij dit leuk - regeren zonder de lusten van het pluche? Nog zeker een heel jaar heeft Rutte II nodig om zich ervan te verzekeren dat het regeerakkoord ook echt wordt omgezet in wetten. Zolang blijft het gezamenlijke motto van VVD en PvdA ('alles beter dan verkiezingen') van kracht en zijn de hulptroepen nodig.


Bronnen in de coalitie spreken binnenskamers dan ook al de hoop uit dat D66 en de ChristenUnie bij de raadsverkiezingen in maart een goede uitslag neerzetten. Dat zal Pechtold en Slob sterken in het idee dat ze de juiste koers varen en dat er nog wel een paar akkoorden bij kunnen - bijvoorbeeld als het zwaar economisch weer blijft en er straks weer voor een paar miljard moet worden bezuinigd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden