'Zien was nooit genoeg voor mij'

De memoires van Edna O'Brien lopen van het katholieke Ierse plattelandsmeisje, via de bohemienne in New York tot de vooraanstaande Londense die ze nu is. Een gesprek, maar niet te lang: ze wil verder aan haar nieuwe roman.

O zeker, ze weet het nog precies. Edna O'Brien (82), kaarsrecht en alert, gezeten in haar gerieflijke woning in het centrum van Londen, hoeft de ogen maar te sluiten en ze ziet alles terug. Ook waar haar man stond, toen hij het zei. In de keukendeur.


Vroeg in de morgen. De nacht ervoor had hij het manuscript van haar eerste boek gelezen, dat ze in drie weken tijd had geschreven. Wat hij zei, was de doodklap voor hun toch al zieltogende huwelijk: 'Je kan schrijven, en dat vergeef ik je nooit.'


Zes jaar eerder had de toen 40-jarige knappe, gescheiden literator Ernest Gébler (1914-1998) de 24-jarige Edna O'Brien, een Ierse apothekersassistente met literaire dromen in Dublin, zo ongeveer ontvoerd naar zijn jachthuis in de bergen. Na zes weken waren ze getrouwd. Nee, had ze tegen haar ouders geroepen, toen die met een vliegtuigje op het eiland Man waren geland, waar Edna en Ernest een poosje in het geheim verbleven. Haar broer, ook mee gevlogen, ging meteen met haar man op de vuist. Zelfs de abt van een cisterciënzerklooster was erbij, om haar over te halen. Terug jij. 'Ik was vastbesloten, al had ik nauwelijks een idee wie de man was voor wie ik had gekozen.'


Ze kregen twee zoons. Nadat Edna de stormachtige debuutroman The Country Girls (1960) had gepubliceerd, moest ze erkennen dat ze haar weg had gevonden, terwijl ze daardoor het zelfvertrouwen van haar jaloerse en moeizaam scheppende man ondermijnde. Na tien jaar zou het huwelijk worden ontbonden.


Haar agent vroeg haar vier jaar geleden haar memoires. 'Dat doe ik even, dacht ik. De eerste twee dagen dan', zegt de licht gepoederde dame in galant Engels, dat wordt gekleurd door Ierse accenten. We zitten in haar met boeken en paperassen gevulde woonkamer. 'Elk boek is een lange reis geweest, met aarzelingen, angst en telkens weer herschrijven. Maar hier kwam nog iets anders bij. Het verbaasde me dat er vaak over me is geschreven als de bitch met de vele romances. Ik zag mezelf op foto's in tijdschriften, wat allemaal efemeer is. Mijn innerlijk leven zag ik niet terug - en dat is wat telt. Daarom wilde ik deze memoires schrijven.


'Me alles herinneren was het moeilijke niet, bijvoorbeeld dat ik als 3-jarige door een hond werd gebeten. Maar de geschikte taal er voor vinden. Het grote landhuis in Drewsboro in County Clare waar ik werd geboren, waar elke kamer een verhaal vertelde. En elk object heeft wat Nabokov noemt the divine detail, tot en met de lepel in de keuken waar een afbeelding van de paus op stond.


'Alles heb ik herbeleefd: de beangstigende drankzucht van mijn vader, de verstikking in het nonnenklooster waar ik in de jaren veertig heen moest, mijn onbesuisd gesloten huwelijk, de Ierse censuur die mijn eerste zes boeken jarenlang heeft verboden, onze parochie waar mijn boeken werden verbrand. De lsd waardoor ik rond 1970 een jaar lang van de wereld was, het uitbundige leven in Londen en later New York, waar Jackie Onassis ineens een vriendin werd, en daarna de rust van Donegal, de schaarse maar wel heftige liefdes van na mijn huwelijk. De stilte van de levensavond. Als de werklui aan de overkant niet zo luidruchtig zijn als op dit moment. Excuses daarvoor.


'Maar ook de vreugdevolle wendingen in mijn leven. Vanuit het platteland naar de grote stad Dublin komen: de winkels, de avondlichten, de geruchten over dichters die ik nooit ontmoette, en over de woordmagiër James Joyce. Dat wilde ik ook! Al werkte ik in een apotheek.


'Het schrijven. De ontdekking ervan.' Vurige ogen, grote glimlach. 'Mijn eerste verhaal, 'Gypsy', schreef ik toen ik 8 jaar was. Een nogal romantische gothic-story. Zigeuners met oorringen en bandana's zwierven vaak rond ons huis, ik moest op wacht staan van mijn moeder, die bang was dat ze geld en eten wilden hebben.


'De moeder ontbrak trouwens in dat verhaal. En in mijn debuut The Country Girls is de moeder verdronken op pagina 8. We hebben Sigmund Freud nodig om dat te duiden. Over mijn jeugd en de nonnen gaat dat boek, het is intiem als een dagboek, alsof iemand tegen je praat. Ik stuurde het mijn moeder. Ze liet niet weten het te hebben ontvangen. Wel dat de buren ervan walgden en dat ik een verraadster was.


'Na haar dood heb ik dat exemplaar van The Country Girls in een kussensloop teruggevonden. Toen heb ik gehuild. Ze had de aanstootgevende woorden doorgehaald met zwarte inkt. Gosh, wat moet mijn moeder hebben gedácht toen ze mijn boek las, terwijl ze er uren in heeft zitten strepen, met zo'n ouderwetse pen die je telkens in een inktpot moest dopen?


'Op school hadden we een bloemlezing met literaire fragmenten. Ik herinner me een glanzende passage over vorst, van Henry David Thoreau. Dat citaat schreef ik over, om ervan te leren.


'Nog zo'n ervaring: in 1958 waren we naar Londen verhuisd, waar ik een lezing bijwoonde over Hemingway. Daar werd de eerste alinea van A Farewell to Arms voorgelezen. Soldaten, laarzen die op bladeren stampen, helderheid en suspense: een hele scène in een paar regels. Toen wist ik hoe het moest. Dacht ik.


'In die dagen maakte ik leesverslagen voor een uitgeverij. Werd toen gevraagd om een roman te schrijven. Kreeg een voorschot van 50 pond. Ging zitten, voelde me alleen, dacht terug aan mijn jeugd, en het begon: de woorden verdrongen zich om naar buiten te mogen, zoals de haver bij het dorsen door de korf omlaag tuimelt. Woorden gaven me veiligheid.


'Mijn jeugd was hard, ik ben allerminst gepamperd, maar ze was ook rijk. Landschappen hebben me altijd geïnspireerd, de velden rond ons huis, de nevelflarden, waterlelies en grote vogels, zo imponerend dat het bestaan van geesten ook heel aannemelijk wordt. Maar zien was nooit genoeg voor mij. Ik wilde er woorden voor vinden, om die verbazende landschappen te vangen.


'Toen ik daar dwaalde, kwamen mijn fantasie en verbeelding als vanzelf tot bloei. In de stad kan ik me verbergen en schrijven. Als het lukt. Maar dat ik werelden kan scheppen, vindt zijn oorsprong in het landschap van mijn jeugd.


'Na mijn start als schrijfster, en het einde van mijn huwelijk, kreeg ik een huis en ging party's geven, elke zaterdagavond. Iedereen kwam: filmsterren, schrijvers, acteurs. Richard Burton, een broer en een bard bovendien. Marlon Brando, een loerend dier, hij dronk melk, ik wijn. De wilde Robert Mitchum, die eigenlijk een hekel had aan acteren. En Paul McCartney, die naar de slaapkamer van de jongens ging, een gitaar pakte en voor hen Those Were The Days van Mary Hopkin zong.


'Ook dat is een hoofdstuk in mijn leven. Buiten spelen, dat was het. Nora die het poppenhuis uit was, en even Emma Bovary werd. Na 1970 was het over, toen kwam de lsd, die ik nam met de psychiater R.D. Laing, een boeiende maar ook moeilijke man. Toen kon ik mezelf lange tijd niet meer terugvinden. Mijn lichaam en geest trilden te zeer. Mijn korte roman Night gaat daar over.'


Ze herstelde langzaamaan. En werd ook wel weer verliefd. 'Maar voor een normale relatie met een man heb ik geen talent. Het moet bij mij extreem. Ik ben een romanticus. Wilde van jongs af aan een Christus-achtige man, die had geleden en heroïsch was. Dat mengde zich later met Dracula en Heathcliff. I wasn't on the right track for love. Weet u, zonder me het bewust te zijn, wilde ik mijn afzondering beschermen - om te kunnen schrijven.


'Beweging blijft essentieel, ook voor mijn geest. Ik hoop nog steeds verder te komen. Momenteel werk ik aan een nieuwe roman, maar ik kan daar niets over zeggen. De reis van dit boek is nog niet ten einde. Als u het niet erg vindt, ga ik er aanstonds mee verder. Eerst lopen we even naar de Underground. Ik weet een kortere weg dan u heeft genomen.'


Edna O'Brien: Een meisje van buiten.

Uit het Engels vertaald door Molly van Gelder.


De Bezige Bij; 398 pagina's; euro 24,90.


CV EDNA O'BRIEN


1930 geboren op 15 december


1960 The Country Girls (debuutroman) vertaling De buitenmeisjes, Kingsley Amis Award.


1972 Night (roman) vertaling Nacht.


1974 A Scandalous Woman and Other Stories


1976 Mother Ireland (nonfictie)


1994 House of Splendid Isolation (roman) vertaling Huis van volmaakte eenzaamheid, European Prize for Literature.


2001 Irisch PEN Lifetime Achievement Award.


2009 Byron in Love (biografie).


2011 Saints and Sinners (verhalen) vertaling Heiligen en zondaars, Frank O'Connor International Short Story Award


2012 Country Girl, a memoir. Vertaling Een meisje van buiten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden