Ziel of geen ziel, dat hangt van je bril af

DE ZIEL Hopelijk overstijgt het debat over de ziel komende nacht in Felix Meritis het welles-nietesspelletje van de afgelopen weken.

Zal het een vruchtbare discussie worden vannacht in het Amsterdamse Felix Meritis? Het thema van de elfde Filosofie Nacht, 'De Ziel', is er oud en diep genoeg voor. De afgelopen weken is het debat in de media blijven steken in een welles-nietesspelletje over de vraag of de ziel bestaat. De Volkskrant zette de discussie afgelopen zaterdag zo neer: 'Volgens veel wetenschappers bestaat de ziel niet. Ons brein bepaalt alles. Een armetierig standpunt, vinden wetenschappers die wél in de ziel geloven.'


In het boekje Waar blijft de ziel? dat Bert Keizer schreef voor de Maand van de Filosofie, verdedigt de auteur de ziel tegen het reductionisme van 'de neurosofen'. Keizer, die naast verpleeghuisarts en filosoof ook een bijzonder geestig schrijver is, doelt hiermee op hersenwetenschappers als Dick Swaab en Victor Lamme. Deze onderzoekers willen volgens Keizer het menselijk geestelijk leven, de ziel incluis, reduceren tot 'gesputter van neuronen'.


De titel van Swaabs bestseller Wij zijn ons brein is Keizer een doorn in het oog. Hij heeft het gevoel dat de neurosofen, of liever gezegd de neurofielen (liefhebbers van de neurologie), hem 'iets' afnemen. Hij verzet zich, poogt de ziel te redden en krijgt bijval van andere animafielen (liefhebbers van de ziel). Martin Sommer in de Volkskrant, Marjoleine de Vos in NRC Handelsblad, Carel Peeters in Vrij Nederland, stuk voor stuk keerden zij zich tegen Swaab, wiens wereldbeeld zij reductionistisch, materialistisch en deterministisch vinden. 'De ziel is het ultieme, dat waar alles in uitloopt', jubelt Peeters. 'We moeten haar verdedigen' schrijft Vos.


Veel filosofischer wordt het niet. Ook niet bij Keizer. Geen definitie van begrippen (wat is de ziel eigenlijk?). Geen oprechte nieuwsgierigheid naar de bevindingen van neurowetenschappers als Swaab en Lamme, of andere neurofielen als Daniel Dennett en Antonio Damasio. De animafielen laten zich op de kast jagen door opmerkingen als zou het bewustzijn niet meer zijn dan een 'kwebbeldoos' die verhaaltjes verzint bij wat er in het brein gebeurt (Lamme), of door het idee dat wie we zijn al vroeg vastligt in het brein (Swaab). Literatuur, dichtkunst, de symfonieën van Beethoven, het genot van het eten van een ijsje, al dat prachtigs mag je toch niet verklaren vanuit die 1,5 kilo hersencellen van het menselijk brein?


Verder dan deze afwijzing komt Keizer niet. Hij eindigt zijn boek met de constatering dat 'we' na 'al die eeuwen' nog niet 'het juiste gereedschap' hebben om na te denken over de verhouding tussen geest en lichaam. Dat Keizer niet het juiste denkgereedschap heeft, wil niet zeggen dat dit gereedschap niet bestaat. Hoofdprobleem in het wereldbeeld van de animafielen is de rudimentair religieuze wens om alle fenomenen te duiden vanuit één alles omvattend perspectief. Van denkers als Schopenhauer en Nietzsche kregen we al denkgereedschap aangereikt om dit anders te doen. 'Hoe meer ogen, verschillende ogen, we voor dezelfde zaak weten te gebruiken, des te vollediger zal ons 'begrip' van deze zaak zijn', stelt Nietzsche. Kortom: wie slechts door één bril kijkt, is bijziend.


Keizer wil dat mensen alleen door zijn bril naar de wereld kijken. Kijken door de bril van Swaab is taboe. Jammer. Want bezien door de empirisch-analytische bril van de neurowetenschappers verschijnt de mens als een analyseerbaar object dat zich gedraagt volgens bepaalbare wetmatigheden. Begrijpelijkerwijs zijn begrippen als 'de ziel' en 'de vrije wil' door de empirisch-analytische bril niet zichtbaar.


Kijken we door de bril van onze dagelijkse subjectieve ervaring - de bril die de animafielen op hebben - dan verschijnt er een andere werkelijkheid. Hierin is de mens zoals we weten geen object maar een autonoom subject. Uitgangspunten bij deze benadering zijn 'geestelijke' zaken als intentie, integriteit, ratio, uniciteit en authenticiteit.


Een gitaarsolo van Kurt Rosenwinkel is, bezien door een empirisch-analytische bril, geluid voortgebracht door een speaker. En ja, de melodie komt voort uit het gesputter van de neuronen in Rosenwinkels brein. Maar deze reductie doet niets af aan de esthetische ervaring van het luisterende subject. Bezien door de ene bril kan de ziel 'het ultieme' zijn, terwijl kijkend door de andere bril de ziel als zodanig niet is aan te wijzen.


Voor een vruchtbare discussie zou het goed zijn als Bert Keizer en Dick Swaab vannacht in Felix Meritis af en toe van bril wisselen.


De Filosofie Nacht, met dit keer als thema 'De Ziel', vindt komende nacht plaats in Felix Meritis, Amsterdam. Aanvang: 23.00 uur. Toegang: 42,50 euro. Late Night Tickets: 17,50 euro.


KEES KRAAIJEVELD


is filosoof en psycholoog.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden