'Zieke' fresco Della Francesca gered

Op de krakende steigers zijn de restaurateurs als chirurgen in de weer. Een van hen is bezig met stuc een scheur te dichten die dwars over een donkerrode mantel loopt....

JAN VAN DER PUTTEN

Van onze correspondent

Jan van der Putten

AREZZO

En dat zijn niet eens de belangrijkste problemen bij de restauratie van een van de hoogtepunten van de Italiaanse renaissance: De legende van het ware kruis. Piero della Francesca schilderde deze monumentale frescocyclus kort na 1450 in de Franciscus-basiliek in Arezzo. Een geheimzinnige ziekte was hard bezig dit meesterwerk van driehonderd vierkante meter te slopen.

Negen scènes op de beide wanden van de hoofdkapel van de basiliek vertellen de middeleeuwse legende van de dood van Adam tot de kruisverheffing. Daartussen zitten scènes als de ontmoeting van de koningin van Saba met Salomon, de slag bij de Milvische brug (waar de zege en bekering van keizer Constantijn plaatsvonden onder het teken van het kruis), de ontdekking van het kruis en de strijd tussen Heraclius en Cosroe, met de beroemde trompetter.

Mens en natuur zijn met deze fresco's ruw omgesprongen. De linkermuur was al aan het wijken voordat Piero della Fransesca begon. Daarna kwamen aardbevingen, een brand en de Franse soldaten die begin vorige eeuw in de ontwijde kerk werden ingekwartierd. Ze zijn er stevig tekeer gegaan. In de linkermuur zijn zelfs twee kogels gevonden.

De basiliek heeft nog gediend als stal en als magazijn voordat ze weer een kerk werd. Veel schade werd aangericht door lijmen, verven en cement van vroegere restauraties. 'Het is een groot wonder', zegt Cristina Danti, directeur van het restauratie-instituut in Florence, 'dat de fresco's dit alles hebben overleefd.'

Maar ze werden voortdurend doffer. Langzaam verdwenen de lichteffecten, Piero's specialiteit. En langzaam verdwenen ook de fresco's zelf. In 1985 begon het project om De legende van het ware kruis te redden van de ondergang. Vier jaar lang werden de fresco's en de structuur van de muren grondig onderzocht. Daardoor kon de diagnose worden gesteld van de geheimzinnige ziekte. Door het vocht in de muren ging het calciumcarbonaat van het fresco over in calciumsulfaat. Dat wil zeggen: in gips.

Bijna even schadelijk bleek het effect van de vochtige en verontreinigde lucht en van de temperatuurschommelingen. Ook kwam aan het licht dat Piero niet alleen de gewone frescotechniek had gebruikt, maar ook een serie andere schilderstechnieken. En toen kon, na een internationaal congres, een van de ingewikkeldste en meest riskante restauraties uit de kunstgeschiedenis beginnen.

Voor het eerst is daarbij de computer gebruikt voor het opslaan en vergelijken van het restauratiedagboek. De resultaten van de eerste restauraties op de linkermuur zijn vrijdag getoond. Eind dit jaar is deze muur klaar. De restauratie van de fresco's op de rechterwand biedt veel minder problemen.

Een computerscherm op de tweede verdieping van de stellage laat het beeld zien van het aangetaste gezicht van de madonna, die vlakbij op de muur haar oude gezicht terug heeft. Twee verdieping hoger is ontdekt dat het zicht op Arezzo verkeerd is overgeschilderd. Twee torens waren veranderd in een poort. Onder de later aangebrachte verven en lijmen werd calciumsulfaat ontdekt. Oude vulsels van scheuren en gaten zijn weggehaald. Sommige lacunes worden herkenbaar overgeschilderd. Het gevaar voor De legende van het ware kruis is geweken.

Sinds gisteren is de voortgang van de restauratie te volgen op Internet: http://www.bpel.it/cultura.htmll.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden