Zichzelf overstijgen bij de kabinetsformatie is zacht gezegd uit de mode

Beeld de Volkskrant

Angstige stilte vanuit de formatiekamer. Eerst bespreken we de medisch-ethische kwesties, zei informateur Zalm vorige week. Zouden ze eruit komen? De godsdiensttwisten tussen D66 en de ChristenUnie blijven intrigeren. Toen de onderhandelingen begonnen, kwamen de bekende kwalificaties van het christendom weer langs. Leuke man die Segers, zei Arjen Lubach. Jammer van dat waanzinnige geloof. Het was een verre echo van oer-D66'er Hans Gruijters, die zijn vingers natelde als hij een confessioneel de hand had geschud. Krachtige gevoelens blijven opspelen. Net als de suggestie dat we, afgezien van wat achterblijvers, met het christendom het irrationele van ons hebben afgeschud.

Ik heb dat altijd een raar idee gevonden. Een land dat eeuwenlang in de ban van het geloof heeft geleefd, zou daarvan in razend korte tijd afscheid hebben genomen. Juist de politieke gevolgen daarvan zijn nooit goed doordacht. Ja, er zijn plaatjesboeken van het rijke roomse leven. En er is heel veel geschreven over de jaren zestig en hoe wij uit de kluisters raakten. Steeds was het perspectief een soort natuurgang, van de achterlijkheid naar de Rede en de vrijheid. Zou God ineens stilletjes zijn vertrokken, met de opdracht om Zijn kerken te verbouwen tot appartementen?

De Franse filosoof annex historicus Marcel Gauchet heeft zich als een van de weinigen bekommerd om de politieke kant van de ontkerkelijking. Wij denken liefst na over vernieuwing, schrijft hij in Religie in de democratie (1998, vertaling 2006). Maar we moeten terdege rekening houden met wat verdween, want dat is zelden zonder gevolgen.

Zalm: voetangels en klemmen... Beeld anp

Resten van het christendom kun je zo aanwijzen. Ook in het voltooid-leven-voorstel van D66. Ik kreeg een mail van een tegenstander waarin die foeterde over 'een soort dogmatisch confessioneel atheïsme - de behoefte om het levenseinde in regeltjes te vatten, calvinistischer dan veel protestanten'. Daarmee kunnen de vrijzinnig liberalen het doen. Iedereen kent het begrip 'linkse kerk'. Dat is tegenwoordig een scheldwoord, maar het gaat terug op de 'twaalf apostelen' die de SDAP oprichtten. Zij hadden minder bezwaren tegen de gelijkenis.

Niet alleen het socialisme was een heilsleer. Gauchet schrijft hoe na de Franse Revolutie de politiek in het algemeen nog bijna twee eeuwen 'in een baan om het goddelijke heen draaide'. In het christendom werd de mens pas zichzelf als lid van de geloofsgemeenschap. Het spiegelbeeld daarvan was de democratie, waarin de mens zichzelf oversteeg als burger. Kerk en stadhuis hielden elkaar in evenwicht, net als deze wereld en die andere.

Lubach: waanzinnig geloof... Beeld anp

Gelovigen én burgers maakten deel uit van een gemeenschap met een hoger streven. Burgerschap was burgerplicht, het loskomen van individuele verschillen en eigenbelang, ten behoeve van het vaderland. Daarin schuilt de symboliek van de school. Je ging naar school om je te verheffen tot het burgerschap. De stelling van Gauchet is dat met het instorten van de kerken in de jaren zeventig ook het burgerschapsidee verloren is gegaan. De opdracht van de mens is niet langer boven zichzelf uit te reiken, maar zichzelf te worden. Gewoon jezelf zijn, was in die jaren de slogan van de VVD. Sindsdien zijn de kerken gesloten, de partijkantoren versloft.

Ook de betekenis van de school veranderde. Niet langer verheffing, maar zelfontplooiing werd het doel. Het onderwijs als uitgesproken PvdA-onderwerp werd overgenomen door D66. De inhoud van burgerschap verschoof van burgerplicht naar het opeisen van erkenning. Niet langer het gemeenschappelijke was de maat, maar juist het verschil. De democratie zelf veranderde van betekenis, van collectieve zelfbestemming naar tegemoetkoming aan de rechten van het individu. Om het met Gauchet pompeus op zijn Frans te zeggen, een nieuwe mens was geboren.

Een D66-mens? Zeker, zelfbeschikking werd het hoogste goed, met je eigen identiteit als altaar. Verrassend genoeg ontsnapt ook de ChristenUnie niet aan deze omkering, waarin het private publiek is geworden. Ook het geloof is een identiteit geworden, net als homoseksualiteit, vrouwelijkheid, of voorheen-tot-slaaf-gemaaktheid. De mens reikt niet langer naar God, maar Hij komt naar jou toe. Ook orthodoxe christenen vieren hun verschil en eisen ruimte voor zichzelf op. Overtuigen willen ze niet langer en zieltjes winnen is er niet meer bij. Maar ze zijn even onverzettelijk als alle anderen. Waarom zouden ze iets toegeven, je eigenheid verdient immers respect.

Via deze omweg is misschien iets meer te begrijpen van de voetangels en klemmen die Gerrit Zalm nu ontmoet. Ook van de formatie is de bedoeling dat partijen zichzelf overstijgen, ten behoeve van het algemeen belang. Maar zichzelf overstijgen is nogal uit de mode. Standpunten zijn identiteiten geworden. Daarover is het lastig onderhandelen, zoals ook Mark Rutte heeft gemerkt.

Toen het in de vorige ronde met GroenLinks misliep, zei Rutte dat migratie 'zo'n klein dingetje' was en dat ze er in tien minuten uit hadden kunnen zijn. Een misrekening. Migratie is de identiteit van GroenLinks, net zo wezenlijk als voltooid leven voor D66 of juist het beschermwaardige leven voor de ChristenUnie. Alleen partijen met een zwak profiel kunnen gemakkelijk standpunten weggeven. Vervolgens krijgen ze daarvoor zware straf van de kiezers, weten we inmiddels. Ga er maar aan staan, Gerrit Zalm. We zien elkaar na de vakantie.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Rutte: zo'n klein dingetje... Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden