Zet Turkije nu weer stap richting Westen?

Het is nog niet zo lang geleden dat de Turkse president Recep Tayyip Erdogan het Westen de mantel uitveegde en bestempelde als 'onmenselijk'. En het is nog veel korter geleden dat hij zijn 'vriend' Vladimir Poetin hartelijk de hand schudde op de G-20-bijeenkomst in de Turkse badplaats Antalya. Maar na het neerschieten vorige week van een Russisch gevechtsvliegtuig lijkt alles anders.

De Turkse premier Davutoglu (L) in gesprek met Jean-Claude Juncker (R), voorzitter van de Europese Commissie. Beeld afp

Rusland legt Turkije zware economische sancties op en de Europese Unie maakt Turkije blij met geld en mooie beloften vanwege het vluchtelingenprobleem.

De relatie tussen Erdogan en de EU is er altijd een geweest van teleurstellingen en niet nagekomen beloften. En de vraag is steeds: van welke kant is het wantrouwen het grootst? In 2004 werd Erdogan, destijds premier van Turkije, nog uitgeroepen tot 'Europeaan van het jaar' omdat hij hervormingen doorvoerde die zijn land klaar moesten stomen voor het EU-lidmaatschap. Erdogan verdedigde de Europese aspiraties met verve, leek te gaan fungeren als bruggenbouwer tussen Oost en West. Maar in Europa heerste grote argwaan over de Turkse omgang met de mensenrechten en de vrijheid van meningsuiting, en over de mogelijke islamisering van Turkije onder Erdogan en zijn AK-partij.

Rond 2009 blokkeerden de Europese grootmachten Frankrijk en Duitsland een mogelijke toetreding van Turkije tot de EU. Erdogan was woedend en is dat volgens veel insiders nog steeds. Maar het gaf hem de afgelopen jaren wel de gelegenheid om zijn afkeer van bepaalde westerse normen en waarden te ventileren. Zo keerde hij zich tegen integratie en raadde Turken in het buitenland aan om eerst goed Turks te leren en dan pas de taal van het gastland. Ook spoorde hij vrouwen in Turkije aan meer kinderen te krijgen en hij sprak zich uit tegen anticonceptie en de gelijkheid van man en vrouw.

'Het prachtige cadeau van de EU aan Erdogan', zo noemt columnist Semih Idiz van de grote krant Hürriyet de deal dat zondag op de speciale Europees-Turkse top in Parijs werd gesloten. Volgens Idiz hadden president Erdogan en premier Davutoglu een paar maanden geleden niet durven dromen dat ze zo'n mooi cadeau door Europa in de schoot geworpen krijgen. Het zal de binnenlandse kritiek op de Islamitisch getinte buitenlandse politiek doen verstommen, zo is de algemene opinie, Europa komt weer dichterbij met dank aan het vluchtelingenprobleem. Turkije krijgt ruim 3 miljard euro aan steun, op voorwaarde dat het de vluchtelingen binnen haar grenzen houdt en niet door laat glippen richting Europa.

Russisch vriespunt

Maar nog belangrijker voor Turkije is de toezegging van Europa dat het hoofdstuk over de economische en monetaire politiek in de onderhandelingen over toelating tot de EU weer wordt geopend. En de kers op de taart is de mogelijke afschaffing van de visumplicht in 2016 voor Turken die naar Europa reizen. Semih Idiz wijst erop dat een aanzienlijk deel van de Turkse bevolking de toenadering tot Europa zal toejuichen omdat ze zich door hun levensstijl meer aangetrokken voelen tot de 'Europese familie'. Maar het is zeer de vraag of Erdogan zichzelf zo Europees voelt en met hem veel mensen die op zijn AK-partij hebben gestemd bij de laatste verkiezingen.

De toenadering tot Europa en het Westen komt wel goed van pas nu de betrekkingen met grote buur Rusland tot het vriespunt zijn gedaald na het neerschieten van het Russische gevechtsvliegtuig. Turkije had in de weken voor het incident de Russen een aantal keren gewaarschuwd om het Turkse luchtruim niet te schenden, maar de Russische piloten trokken zich daar niet veel van aan. Turkije wilde een daad stellen zoals een regionale grootmacht waar niet mee valt te spotten.

Maar het lijkt er nu toch op dat de Turken hun hand hebben overspeeld, de woedende reactie van Poetin was niet voorzien. Rusland heeft een serie sancties afgekondigd die zeer schadelijk zijn voor de Turkse economie. Een aantal Turkse onderzoeksbureaus berekenen de mogelijke schadepost op 6 tot 8 miljard euro. President Erdogan deed tot twee keer toe een poging om Poetin te spreken tijdens de klimaattop in Parijs, maar de Russische leider weigert iedere toenadering.

Poetin gooide zelfs nog olie op het vuur door te stellen dat de achterliggende reden voor het neerschieten van het Russische vliegtuig ligt in het beschermen van de oliehandel tussen IS en Turkije. Erdogan reageerde maandag getergd met de mededeling dat hij bereid is om af te treden als Vladimir Poetin kan bewijzen dat Turkije handelt in olie met IS. De Turkse president heeft zich voorlopig verzekerd van de steun van de EU, van de NAVO en van de Amerikaanse president Barack Obama die dinsdag een oproep deed om de spanning tussen Turkije en Rusland te verminderen. Erdogan heeft de wind in de rug vanuit het Westen maar de relatie met Rusland lijkt voor langere tijd zwaar beschadigd.


Het EU-Turkse actieplan in de praktijk

Enige uren na het sluiten van het akkoord tussen Turkije en de EU over de vluchtelingencrisis kwamen de Turkse autoriteiten al in actie. Ongeveer 1300 vluchtelingen die zich ophielden aan de Turkse kant van de Egeïsche Zee werden opgepakt. Het was één van de grootste operaties in de afgelopen periode waarbij behalve Syriërs, ook Irakezen, Iraniërs en Afghanen werden gearresteerd. Ze zijn overgebracht naar een repatriëringkamp van waaruit een deel zal worden teruggestuurd naar het land van herkomst.

Er zijn tussen de 1,8 en 2,2 miljoen Syrische vluchtelingen in Turkije, meer dan in elk ander land. De meesten van hen hebben geen legaal werk en krijgen ook geen werkvergunning. Turkije beschouwt de Syrische vluchtelingen als 'gasten' en niet als vluchtelingen. Alleen Europese vluchtelingen kunnen asiel in Turkije krijgen, niet-Europeanen hebben slechts recht op tijdelijk verblijf.

De meeste experts zijn het erover eens dat het voor Turkije een onmogelijke opgave is om de grenzen te sluiten. Het zou een gigantische militaire operatie vergen om zowel de Turks-Syrische grens als de grens richting Europa hermetisch af te sluiten. Turkije zal ongetwijfeld allerlei pogingen in het werk stellen om te laten zien dat ze al het mogelijke doen, maar de vluchtelingen zullen blijven komen en ze zullen ook wegen en manieren blijven vinden om naar Europa te gaan. En dan zijn er nog die ander belangrijke Europese toezeggingen.

Cengiz Aktar is behalve schrijver en columnist ook iemand met meer dan 20 jaar ervaring bij de VN op het gebied van vluchtelingenwerk. Hij stelt vast dat Turkije zowel voor het afschaffen van de visumplicht als voor de onderhandelingen over toelating tot de EU aan zoveel voorwaarden moet voldoen, dat ze voorlopig niet in staat zijn om ook maar bij benadering daaraan tegemoet te komen. In zijn overtuiging staat veel van wat is afgesproken in Parijs heel mooi op papier, maar zal uiteindelijk leiden tot grote teleurstelling, zowel aan Turkse als aan Europese kant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden