ANALYSE

Zet Europa deur op een kier voor Turkije?

Komen met de vluchtelingen ook Turkije en de Balkan Europa binnen? De huidige lidstaten hebben daar weinig trek in. Intussen dreigt ook het Verenigd Koninkrijk nog af te haken.

De Turkse premier Ahmet Davutoglu en Frans Timmermans tijdens een recente ontmoeting in Ankara Beeld afp

Europa worstelt met Turkije. Het gaat niet goed met dit land, concludeert de Europese Commissie. President Erdogan gaat zijn grondwettelijke bevoegdheden te buiten. De onafhankelijkheid van rechters, aanklagers en media staat onder druk. De vrijheid van meningsuiting is 'ernstig achteruitgegaan'. Daar is Europa niet van gediend. Maar het heeft één levensgroot probleem: zonder Turkije zal het niet lukken de vluchtelingencrisis onder controle te krijgen.

Dat laatste waren letterlijk de woorden van Frans Timmermans, vice voorzitter van de Europese Commissie, tijdens een lezing maandag in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Het is dus koorddansen voor de Europese leiders. Enerzijds moeten ze streng zijn in de onderhandelingen over een Turkse toetreding tot de EU. Anderzijds mogen ze het land niet van zich vervreemden. Daarom was het waarschijnlijk geen toeval dat Timmermans dinsdag in Turkije was: nazorg was geboden.

(Tekst gaat verder onder foto).

Een stoet vluchtelingen beweegt zich onder politiebegeleiding voort op de grens tussen Kroatië en Slovenië. Beeld anp

Het vluchtelingenvraagstuk zet alles op scherp in Europa. Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie, had gezegd dat er tijdens zijn ambtsperiode, die loopt tot 2019, geen nieuwe landen zouden toetreden. Daar hadden de huidige 28 lidstaten even geen trek meer in. De vluchtelingencrisis heeft echter een nieuwe urgentie gegeven aan de toetredingsonderhandelingen met Turkije en de landen van de westelijke Balkan.

Het duidelijkst is dat in het geval van Turkije. Daar bevinden zich ruim twee miljoen vluchtelingen, vooral Syriërs en Irakezen, maar ook steeds meer Afghanen en Pakistanen. Uit angst dat velen van hen naar Europa trekken, wil de Duitse kanselier Angela Merkel dat Turkije de wacht aan de Bosporus betrekt, zoals een Duitse commentator dat noemt. Merkel reisde half oktober naar Istanbul en er kwam een 'Actieplan', waarin Erdogan beloofde de vluchtelingenstroom naar Europa te helpen indammen in ruil voor drie miljard euro, versoepeling van Europese visumregels voor Turken en revitalisering van de in het slop geraakte toetredingsonderhandelingen.

Kritisch rapport

Het gaat niet van harte, wat de EU betreft. Menige lidstaat zit niet te wachten op een lidmaatschap van een groot moslimland als Turkije. Anderen wijzen op de verslechteringen op het punt van democratie en mensenrechten. Nadat de Europese Commissie dinsdag het kritische rapport over de voortgang van de toetredingsonderhandelingen met Turkije had gepresenteerd, volgde een felle reactie van Guy Verhofstadt, voorzitter van de liberale fractie in het Europees Parlement. Hij wees op het rapport en zei hoe fout het zou zijn voor de EU om 'de oplossing van de vluchtelingencrisis uit te besteden aan Turkije in ruil voor vooruitgang in de uitbreidingsonderhandelingen'.

Verhofstadt vindt dat de EU de crisis op eigen kracht moet zien te klaren. Volgens Timmermans kan dat niet, zoals hij zei in Amsterdam. Het zij herhaald: 'Zonder Turkije kunnen we het vluchtelingenprobleem niet onder controle krijgen.'

Guy Verhofstadt. Beeld anp

Zo werpt de vluchtelingencrisis de EU terug in een tijd die zij dacht achter zich gelaten te hebben. Het Turkse lidmaatschap staat weer op de agenda. Er wordt weer volop gesproken over grenzen. En: er wordt zelfs weer verwezen naar de dreiging van oorlog.

Het was Merkel die daar vorige week voor waarschuwde. Als Duitsland de grens sluit, komen de vluchtelingen vast te zitten in de landen aan de Balkan-route en dat kan in de winter leiden tot mensonterende omstandigheden, spanningen tussen landen en zelfs geweld, aldus Merkel. 'Ik wil niet dat het tot militaire conflicten komt.' De boodschap was primair bedoeld voor haar binnenlandse tegenstanders die de grens willen sluiten.

'Slaapwandelaars'

Maar daarnaast kan het zijn dat Merkel oprecht bezorgd is en niet voor niets de mantel van haar voorganger Helmut Kohl aantrok, die ook vaak waarschuwde voor een terugval tot oorlog als Europa het liet afweten. Op een top met Balkanstaten zou Merkel volgens voorgenoemde Duitse commentator hebben geklaagd dat de Europeanen zich gedragen als 'slaapwandelaars' die niets van de geschiedenis hebben geleerd en vergeten zijn wat er eerder op de Balkan gebeurde.

Het is zwaar aangezet van de kanselier. Ze ziet volgens politici op de Balkan over het hoofd wat de afgelopen twintig jaar in hun regio is veranderd. Maar er is wel hernieuwde aandacht. Commissaris Johannes Hahn, die dinsdag ook de voortgangsrapporten presenteerde over de toetredingsbesprekingen met Montenegro, Servië, Macedonië, Albanië, Bosnië en Kosovo, bestreed dat de vluchtelingencrisis het uitbreidingsdossier naar het tweede plan heeft verdrongen. Integendeel, zei de Oostenrijker, de spotlight staat er weer op. Want de uitbreiding van veiligheid en welvaart is op de lange termijn in Europa's belang.

Onder druk van de crisis wordt de Europese wachtkamer weer op een kiertje gezet, maar zeker het overleg met Turkije vraagt om een virtuoze oefening op de evenwichtsbalk, met steeds het risico van een doodsmak

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.