Zet die tien miljard voor ITER toch gewoon op de bank, dat rendeert tenminste

Er zijn, zo bleek vorige week uit het jubileumnummer van het tijdschrift Science, de komende tijd nog talloze buitengewoon interessante wetenschappelijke vragen te beantwoorden....

Hans van Maanen

Een vraag die geheel en al ontbrak in deze top-25 van interessante vragen was: is energie uit kernfusie op aarde haalbaar?

Iemand moet dus iets gemist hebben. Want eveneens vorige week besloot een internationaal samenwerkingsverband van Europa, China, Rusland, Japan, ZuidKorea en de VS de komende dertig jaar maar liefst tienduizend miljoen euro te gaan uitgeven om deze kennelijk erg prangende vraag te beantwoorden. Men is het eens geworden over de bouw van ITER, een kernreactor waarmee moet worden uitgezocht of beheerste kernfusie meer dan een luchtkasteel is. Mocht dat zo zijn – maar niets is zeker – dan willen natuurkundigen graag, voor nog eens zoveel geld, de DEMO bouwen, een fusiereactor die ook werkelijk wat elektriciteit zou kunnen leveren (ongeveer net zoveel als de kerncentrale in Borssele). En als ook dat goed gaat, en ook voor de rest alles meezit, kan kernfusie misschien zelfs een economisch interessante bron van energie worden – mits de PROTO, die wellicht nog na de DEMO moet worden gebouwd, het in ieder geval meer dan een half jaar blijft doen.

'Het is nog onmogelijk om te zeggen of kernfusie ooit een concurrerende energiebron zal zijn', zegt de ITER-organisatie dan ook zelf. Dat weten we pas over ruim een halve eeuw. Enige garantie is er niet. Het kan, voor hetzelfde bedrag, een kat in de zak zijn.

Het gejuich dat met het akkoord voor het bouwen van ITER allerwegen opsteeg, lijkt dan ook op z'n minst wat prematuur. Wie zegt dat met ITER 'de volgende grote stap wordt gezet om kernfusie als schone, veilige en vrijwel onuitputtelijke energiebron te ontwikkelen', loopt ver voor de muziek uit.

De wetenschap zit er niet op te wachten. Onze energie- en klimaatproblemen groeien ons boven het hoofd lang voordat duidelijk wordt of fusie ooit een bijdrage zal kunnen leveren. Waarom trekken we er dan toch tien miljard voor uit? De vergelijking met het Internationale Ruimtestation ISS dringt zich al snel op – even duur, wetenschappelijk even zinloos, en alle twee aan het eind van de Koude Oorlog bedacht om de wereld te laten zien wat de oude supermachten samen vermochten. Reagan en Gorbatsjov zouden die varkentjes wel even wassen. ITER is vooral een politiek project, en dan gelden normale spelregels niet meer.

Wie twijfel uit over het nut van dat project, wordt al snel voor antiwetenschappelijk, ondeskundig of wereldvreemd uitgemaakt. Toch is misschien juist het vertrouwen in wetenschappelijke vooruitgang het beste motief om de hele zaak in de ijskast te zetten. Wie wel eens een fusiereactor heeft bezocht, zal onvermijdelijk vooral onder de indruk zijn geraakt van alle touwtjes, pleisters en elastiekjes die erin zijn verwerkt: noodoplossingen voor steeds nieuwe, onvoorziene problemen.

Kernfusie is, zo lijkt het, een technologie waarvoor de tijd niet rijp is. Het is een plan waarvan al vijftig jaar lang wordt beloofd dat het over vijftig jaar zal zijn verwezenlijkt. Maar zoals een kernfysicus ooit opmerkte: als een ingenieur zegt dat hij over vijftig jaar de oplossing voor een technisch probleem heeft, heeft hij eigenlijk geen flauw benul hoe hij het probleem moet oplossen.

Over vijftig jaar weten we veel meer, en als het dan nog echt nodig is, kunnen we met de kennis die er dan zal zijn alsnog proberen fusie van de grond te tillen. Dan is er – ook meer geld: als de tien miljard euro nu met 5 procent rente wordt weggezet, is het over vijftig jaar ruimschoots vertienvoudigd en hebben de fusici meer dan ze kunnen opmaken. Al zou het natuurlijk nog beter zijn het geld nu productief te maken door er echte wetenschappelijke en maatschappelijke problemen mee op te lossen.

Zoals de zaken nu staan, doet het toch vooral denken aan Leonardo da Vinci die op hoge toon een fortuin eist voor het ontwikkelen van een vliegtuig omdat hij er net een tekening van heeft gemaakt.

En dan weten wij nog dat het vliegtuig er uiteindelijk, vier eeuwen later, gekomen is.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden