Zestig en het getob voorbij

Gloria Steinem, een kwart eeuw lang de leading lady van de Amerikaanse vrouwenbeweging, is zestig jaar. Ze overleefde alle ups en downs van de beweging....

GEKE VAN DER WAL

ZE IS ZESTIG. Zestig?! De foto op de cover van haar laatste boek: stralend, jong, slank. Wijdbeens zit ze op een steiger, cowboylaarzen, strakke zwarte broek, blotehals-T-shirt met korte mouwen, een rode trui hangt losjes om de schouders en het blonde halflange haar is wijduit geborsteld. Zestig, je gelooft je ogen niet.

Toen ze veertig werd, merkte een verslaggever complimenteus op dat ze er absoluut niet als veertig uit zag. Haar snedige, en sindsdien beroemde, antwoord: 'This is what forty looks like.' Ik zit tegenover haar, het boek voor me op tafel, en zie dat ze in werkelijkheid ouder is, maar toch nog verbijsterend jong, en vraag dus, een beetje voorspelbaar: 'So this is what sixty looks like?'

Ze glimlacht toegeeflijk. Ze vond het zelf, zegt ze, een leuke foto. 'Tijdens mijn promotietour moest ik in een boekwinkel in Seattle signeren, en daar had het personeel de foto tot posterformaat opgeblazen en in de winkel gehangen met daarnaast in kapitale letters: This is what sixty looks like! Get used to it!! Heel goed vond ik dat. Er bestaan zo veel stereotypen over leeftijd, er wordt zo veel gelogen, zeker in dit land waar jong zijn aanbeden wordt. Niemand weet hoe zestig eruitziet, dat is voor ieder individu anders. Het doet er ook niet toe, we moeten leren ons goed te voelen bij welke leeftijd dan ook.'

- Nogal makkelijk als je mooi bent.

Ze kijkt haast pijnlijk getroffen, en zegt: 'Ik werd pas mooi gevonden nadat ik feminist was. Ik zag er daarvoor ook goed uit, maar niemand zei ooit iets over mijn uiterlijk, dat kwam pas later. Ik vind het veelbetekenend, het zegt veel over hoe men tegen feministen aankijkt. Als je aantrekkelijk genoeg bent om een man te kunnen krijgen, waarom zou je dan feminist worden?'

Gloria Steinem is een fenomeen. Al meer dan een kwart eeuw lang is ze de leading lady van de Amerikaanse vrouwenbeweging. ('De icoon van de vrouwenemancipatie', introduceerde een tv-interviewer haar onlangs. 'Een icoon', verbeterde Gloria Steinem nadrukkelijk.)

Oude feministen als Betty Friedan, Bella Abzug en Kate Millet zijn min of meer vergeten, zo niet Gloria Steinem. Ze overleefde alles, de ups en downs van de beweging, de onderlinge strijd, de ideologische conflicten. Gloria Steinem behield haar status: een nationale beroemdheid, die wordt aangeklampt op straat, wekelijks honderden brieven krijgt, wier boeken vaak beststellers zijn en die kan optreden in elke tvshow die ze wil.

Meer dan 25 jaar heeft ze zich de benen uit het lijf gelopen. Geen week zonder hotels of vliegtuigen, met altijd te weinig slaap en nooit aflatende stress. Een zwaar leven. Waarom doet iemand dat? Woede? In een essay in haar laatste boek Moving Beyond Words zegt ze dat ze naarmate ze ouder wordt steeds kwader wordt. Reden voor een tegenstandster om (in een eveneens recent verschenen boek) te zeggen: 'Waarom is Gloria Steinem toch zo boos? Zo erg is het toch niet gesteld met de positie van de Amerikaanse vrouw?'

'Ik ben helemaal niet goed in kwaad zijn', zegt Gloria Steinem zoet. 'Ik heb er altijd moeite mee gehad boosheid te uiten. Ik leer het een beetje, maar ik zou er beter in moeten zijn.'

Wat drijft haar dan? Ze denkt na, zegt dan zachtjes lachend: 'We willen toch allemaal bewijzen dat we bestaan? In mijn geval gaat het, denk ik, om de hoop enig onderscheid te maken, en om de vreugde een probleem te kunnen oplossen. Ik vind het een groot geschenk om in een beweging van sociale rechtvaardigheid te werken. Je werkt met mensen die je vrienden zijn, om wie je geeft en met wie je dezelfde waarden deelt. Eigenlijk gaat het om een zelf gekozen familie. Samen geloof je - of heb je de illusie - dat het verschil maakt wat je doet. Er is ook iets heel moois aan een groep mensen die gezamenlijk iets tot stand brengen, waar ze individueel nooit toe in staat zouden zijn.'

Ze is even stil en voegt er dan ongevraagd aan toe: 'Ik wil niet zeggen dat de mannen in mijn leven niet ook een grote vreugde zijn geweest. Maar dat was een individueel genoegen, you know, one at a time.'

Ze was destijds, eind jaren zestig, begin jaren zeventig, een sensatie. Een stapel kranteknipsels levert de volgende oogst op: charmant, aantrekkelijk, vrouwelijk, chic, sexy, vriendelijk, bescheiden, tactisch, het meisje van je dromen. Zelfs een damesblad beschreef haar teder als de prinses van de vrouwenbeweging. Ze werd alom bewonderd, om haar uiterlijk, om haar effectiviteit, om haar onafhankelijkheid en ongebondenheid, om haar minnaars. Ze liet een spoor van gebroken harten achter, zegt men.

'Iedereen was verliefd op haar', staat in haast alle aan haar gewijde artikelen. Ze begon (begin jaren zestig) als freelance journalist, en maakte een geruchtmakende reportage over de beroemde Newyorkse Playboy Club, ze werkte er undercover als Playboy Bunny, compleet met opgestulpte boezem, grote roze oren en konijnestaartje. Later kreeg ze een politieke column in een van de Newyorkse bladen. Ze werd een bekende figuur in de Newyorkse scene, een begeerde gast op de party's van de 'radical chic' en de 'beautiful people' (zo vernietigend beschreven door Tom Wolfe).

Steeds vaker sprak ze zich uit over vrouwenzaken (een bijeenkomst over abortus en een zelf meegemaakte abortus openden haar ogen, zei ze). Binnen twee jaar was ze de belangrijkste woordvoerder, hèt gezicht, van de Amerikaanse vrouwenbeweging en stond ze als zodanig op de cover van Newsweek. Ze richtte het vrouwenblad Ms op, voerde campagne voor progressieve politici, en trok speechend en fondsenwervend het land door.

Natuurlijk werd ze ook verguisd. Esquire sprak over de 'awesome power' van Gloria Steinem, en als er weer eens ruzie was onder de dames, stond Betty Friedan altijd klaar met een vuile opmerking.

Gloria Steinem bewoont een prachtig appartement in de Upper East Side van Manhattan. Ze woont er 'al eeuwen', maar altijd tussen onuitgepakte dozen. Sinds enkele jaren is het mooi ingericht: zware meubelen, veel draperieën, opgebonden gordijnen, overal kussens in warme kleuren, en een schitterend geornamenteerde schouw met spiegel. Nogal romantisch. Romantisch? Ze kijkt verbaasd om zich heen.

De krant vanochtend bracht weer desastreuze opiniepielingen voor president Clinton. Gloria Steinem heeft destijds campagne voor hem gevoerd. Is ze ook teleurgesteld? 'No, I feel very good about Clinton', zegt ze verrassend. 'Ik verwacht van geen enkele president dat hij ons het werk uit handen neemt. We moeten het zelf doen, dat is onze macht. Je moet een leider hebben die je niet tegenhoudt. Clinton houdt ons niet tegen. Reagan en Bush deden dat wel, die probeerden ons af te pakken wat we bereikt hadden.'

Volgens Gloria Steinem is de sfeer van kritiek, van haat zelfs, tegen Clinton ongekend. 'Ik heb nog nooit zo'n goed betaalde en goed georkestreerde haatcampagne tegen een politicus meegemaakt. En daar is niet alleen religieus, maar ook seculier rechts verantwoordelijk voor.'

Ze prijst Clinton aan als iemand die kan luisteren, die enig inzicht in zichzelf heeft, en iemand die getrouwd is met een gelijkwaardige partner. Maar ook de veelbejubelde Hillary krijgt het zwaarder te verduren. Steeds vaker lees je dat ze een bitch is, ambitieus, kil en berekenend. Steinem: 'Dat is belachelijk. Mensen zijn jaloers. De Clintons zijn jong, ze zijn jonger dan ik en jonger dan al die mensen die het publieke debat beheersen. Allemaal afgunst.

'Ik zal je wat vertellen. De afgelopen maanden heb ik het land rondgereisd voor mijn boek. Ik ben in tientallen staten en steden geweest, en de enige naam uit Washington die overal op spontaan applaus kan rekenen is die van Hillary. Ik trad vaak op in tvshows waar mensen kaartjes voor hebben zonder dat ze weten wie de gasten zullen zijn, dus geen publiek dat speciaal voor mij komt. Ze is enorm populair, zeker onder vrouwen. Ik vermoed dat ze minder kritiek zou krijgen als ze een zetel in de Senaat of het Huis had. Ik ben ervan overtuigd dat veel mensen de Clintons verafschuwen, omdat ze een model zijn van een gelijkwaardige man/vrouwverhouding. Dat is bedreigend.'

Gloria Steinem heeft een optimistisch karakter, ze is een woman of faith of, vals gezegd, een beetje een positivo. Ze spreekt met warmte over een kwart eeuw activisme in de vrouwenbeweging. Maar in die tijd is er veel gebeurd - ideologische strijd, ordinaire ruzies, sectarisme en conservatisme. Ik vraag haar of er ook niet perioden zijn geweest waarop ze met afschuw terugziet. 'Oh ja, zeker, natuurlijk. Absoluut.'

- Vertel.

Ze begint algemeen politiek. 'De positie van mannen en vrouwen in de samenleving, de manier waarop ze zich gedragen en zichzelf eeuwenlang hebben gedefinieerd, heeft tot gevolg. . . hoe zal ik het zeggen . . . dat een groep mannen de neiging heeft het zwakke lid van de groep te straffen, terwijl een groep vrouwen het sterke lid van de groep straft. En dat overkwam mij, aangezien ik vaak gezien werd als een sterke vrouw. Ik werd zwaar gestraft door vrouwen die vonden dat ik niet het recht had anders dan zij te zijn. Trashing noemen we dat hier. Ik kan je vertellen dat dat bijzonder pijnlijk is. Aangevallen worden door vrouwen met wie je in principe dezelfde ideeën deelt.

'Dat waren zware periodes, die vaak samenvielen met het in leven houden van Ms. Een verschrikkelijke last, een nachtmerrie, letterlijk soms. Dan werd ik 's nachts wakker met het zweet in de handen, de angst dat ik de rekeningen niet meer kon betalen, dat alles zou mislukken en dat alle vijanden zouden zeggen: zie je wel, vrouwen willen geen feministisch blad. Er waren ochtenden dat ik aan de dag begon als een dokter tijdens een veldslag: welke gewonde gaat dood, wie is nog te redden, wie moet ik het eerst helpen? Ik ben er persoonlijk van overtuigd dat ik daarom borstkanker heb gekregen. Mijn afweersysteem en mijn gezondheid waren vernietigd, door de druk, door te veel diëten, ik zorgde niet goed voor mezelf.'

- Veel kritiek kwam misschien ook voort uit afgunst?

Ze fronst: 'Dat hangt ervan af. Ik ben niet getrouwd, heb geen vaste partner en geen kinderen. Iemand die gelukkig is in een huwelijk, als moeder, heeft misschien veel medelijden met me. En een ongelukkige is wellicht jaloers. En soms voelen mannen zich bedreigd door een onafhankelijke vrouw die een gelijkwaardige verhouding wenst.'

- En als Camille Paglia over u zegt: 'Once we needed her, now we're stuck with her'?

Met lichte verachting: 'Camille Paglia? Ach, die telt niet. Nee zeg, ik zou ongerust worden als ik een compliment van haar kreeg. Ik zou me meteen afvragen wat ik fout gedaan heb! Zij heeft er nooit misverstand over laten bestaan dat ze alles wat met feminisme te maken heeft afkeurt. Ze is een diepgelovige aanhanger van het masochisme'

Een jaar of acht geleden raakte Gloria Steinem dan eindelijk overwerkt. 'Als een kikker die langzaam in heet water wordt gekookt.' Na al die jaren jakkeren en jagen was ze uitgeput, opgebrand.

Ze kwam tot de ontdekking dat ze patronen uit haar jeugd herhaalde. 'Mijn moeder was geestelijk in de war. Onze rollen waren omgedraaid. Ik zorgde voor haar, ik was de ouder, zij het kind.' Ze ging studeren, ontsnapte aan de armoede, aan het deprimerende Amerikaanse platteland en aan het benepen huwelijksleven dat haar schoolvriendinnen te wachten stond. Sindsdien dacht ze: 'Dat is voorgoed voorbij. Dat heb ik achter mij, zo zal het nooit meer worden. Maar ik droeg alles in me mee. Ik behandelde Ms als mijn moeder. Wat ik deed met de beweging was een ontsnapping, maar het voelde tegelijk als thuis aan, het was heel vertrouwd. Net als vroeger gaf ik alle aandacht aan anderen, ik was meer met hun zorgen en noden bezig dan met de mijne.'

In diezelfde tijd ontdekte ze een knobbel in haar borst. Het bleek een kwaadaardig gezwel. 'Niet ernstig, hoor', zegt ze sussend. 'Ik ben bestraald en dat was dat.' Maar ze kan zich nog steeds verbazen over haar reactie op het aanvankelijk slechte nieuws. 'Mijn eerste gedachte was: interessant, dit is dus de manier waarop ik ga eindigen. En mijn tweede gedachte: ik heb een prachtig leven gehad. Begrijp me niet verkeerd: ik zou ontzettend kwaad worden als het terugkwam, maar ik realiseerde me dat de dood niet over de dood gaat, maar over wat je met je leven hebt gedaan.'

- Bent u nu erg veranderd?

Ze lacht hartelijk. 'Nee, niet echt. Bepaalde trekjes zijn iets afgezwakt. Ik ben nog steeds niet een echt introspectief figuur. Maar ik denk wel iets genuanceerder over psychotherapie.'

Haar crisis resulteerde in het boek Revolution from within. Een combinatie van essays, cijfers, persoonlijke observaties en herinneringen, maar ook een soort selfhelp-boek voor de overwerkte vrouw in crisis, met recepten voor contemplatie en meditatie. Het werd een bestseller, maar de meeste kritieken waren vernietigend. Steinem was geschokt, dat had ze niet verwacht.

'Sommige recensies waren geschreven door vrouwen. Ze reageerden alsof ik mijn leven als activiste vaarwel had gezegd, alsof ik verraad had gepleegd aan mijn vroegere leven, alsof ik mij had teruggetrokken. Terwijl ik juist in mijn boek probeerde de buiten- en binnenwereld met elkaar te verbinden. Nu zijn veel journalisten er altijd als de kippen bij als ze kunnen schrijven dat een beweging of een persoon het bij het verkeerde eind heeft, dat het feminisme zijn langste tijd heeft gehad, dat de vrouwen weer naar huis gaan om kinderen op te voeden, en, kijk maar, zelfs Gloria Steinem heeft toegegeven dat haar activisme een vergissing was, ook zij heeft zich in haar innerlijke leven teruggetrokken. Maar dat was helemaal niet waar! Ik dacht dat ik gek werd. Ik dacht maar steeds: over wie hebben jullie het, heb ik dat geschreven? Waar dan?'

Veel vrouwenzaken zijn inmiddels opgenomen in het normale leven, ze zijn niet meer herkenbaar feministisch, er hangt geen label meer aan. Is het dan nog nodig een aparte feministische beweging te hebben? Het antwoord verbaast niet. Gloria Steinem vindt het feminisme geen one-issue-beweging. 'Het omvat alles, het is een algemene maatschappijkritiek. Het gaat niet alleen over vrouwen, het gaat om seksualiteit, om hiërarchische verhoudingen, om racisme. Feminisme is een algemene maatschappijvisie. In Amerika is een vrouwenbeweging met een duidelijk omschreven programma broodnodig.'

- Maar is het feminisme niet een beweging van oude vrouwen aan het worden?

'Jonge vrouwen zijn conservatiever dan oudere vrouwen. Mannen zijn doorgaans opstandig als ze jong zijn en worden later behoudender. Zij krijgen met het klimmen van de leeftijd ook meer macht. Vrouwen worden opstandiger, omdat naarmate ze ouder worden, hun macht afneemt. Hun beperkte macht - seksobject, het kunnen krijgen van kinderen - is verbonden met jong zijn. Het duurt even voordat je dat door hebt.'

- Ik dacht dat de jongeren, iemand als Naomi Wolf, zich meer verbonden met het zogenaamde neofeminisme of power-feminisme?

'Ik weet niet wat ze daarmee bedoelen.'

- Ze willen af van het slachtoffer-denken.

'Dat willen we allemaal.'

- Zij zeggen dat de oude feministen te veel klagen en te veel nadruk leggen op het gevoel slachtoffer te zijn.

'Dat begrijp ik wel. Er bestaat grote aversie tegen cijfers over geweld in het huwelijk en over verkrachting. Je denkt dat je met al die dingen niks te maken hebt zolang je je maar goed gedraagt en in het licht blijft lopen. Ik was nog veel erger toen ik twintig was. Als mensen mij vroegen of ik last had van discriminatie, zei ik: nee, alles gaat prima. Bullshit! Als een hoofdredacteur mij lastig viel, vond ik het mijn taak ervoor te zorgen dat ik zijn ego niet kwetste en tegelijk mijn opdracht behield. Ik kon geen appartement huren, omdat ze dachten dat ik de huur niet kon betalen, en als ik dat wel kon, moest ik wel een prostituée zijn. Ik kreeg als journalist geen politieke opdrachten. Dus natuurlijk werd ik gediscrimineerd, maar het was te pijnlijk om toe te geven. Maar als ik nu naar jongere vrouwen kijk, mijn god, die zijn veel slimmer dan ik destijds. Die hebben zulke fantastische shit-detectors.'

- Is er geen kloof?

Breed grijnzend: 'Nee hoor, alleen als ik ze dingen moet uitleggen over de Tweede Wereldoorlog.'

In Moving beyond Words beschrijft ze ook hoe het is om zestig te worden. Een essay in juichende tonen. Gloria, de positivo. Is zestig nou echt zoveel leuker dan vijftig?

'Ik kan alleen maar namens mezelf spreken. Vijftig betekende dat ik een oud vertrouwd terrein moest verlaten, de vrouwelijke rol die je tussen je veertiende en vijftigste vervult. In die tijd ben je een aantrekkelijke seksuele partner, kan je kinderen krijgen of verzorg je ze. Vijftig, dan is alles voorbij.

'Ik reageerde daarop met verzet, altijd al mijn favoriete drug! Ik was van plan alles te blijven doen wat ik deed op mijn dertigste of veertigste. Hard werken, dansen, uitgaan, sex, alles. Maar na een jaar of vijf besefte ik dat ik eigenlijk stilstond en dat er na die fucking rol een heel nieuw terrein te verkennen viel. Zonder plattegrond, zonder wegen, vrij om te verkennen en te ontdekken en dus ontzettend spannend.'

- Wat is er zo spannend aan?

'Je bent verlost van vele zorgen. Moet je wel of geen kinderen nemen. Ga je wel of niet trouwen. De dubbele belasting van huishouden en een carrière. Getob over je uiterlijk. Allemaal weg! Na je zestigste doet het er geen ene moer meer toe. Je gevoelens zijn veranderd. Vergelijk het met een achtjarige. Toen waren we min of meer androgyn, opstandig, we wisten wie we waren en wat we wilden. Toen we twaalf of dertien werden, moesten we opeens de vrouw spelen. En nu op je zestigste keer je terug naar die achtjarige, met dat verschil dat je nu je eigen appartement hebt en bij het lichtknopje kan.'

- Maar misschien komen er geen leuke mannen meer in uw leven. Hoe erg is dat?

'Misschien geloof je me niet. Maar het is niet belangrijk. Just gone! Heerlijk. Misschien zou ik anders hebben gereageerd als ik in een klooster had gezeten, of 35 jaar ongelukkig was getrouwd. Maar ik heb gedurende lange tijd een behoorlijk opwindend seksueel leven gehad. Het nam al die tijd een deel van mijn hersens in beslag, sex, romantiek, liefde, maar nu zijn al die hersencellen beschikbaar voor iets anders.'

Ze ziet mijn sceptische blik en zegt licht spottend: 'Ik zou mezelf ook niet geloven als ik dit twintig jaar geleden had moeten aanhoren. Maar ik vind het fantastisch, echt waar, ik ben er verrukt over.'

Gloria Steinem: Moving beyond Words. Bloomsbury; Fl. 35,85.

De revolutie zit in je zelf, Anthos; Fl. 44,50. ISBN 90 6074 723 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden