Zestien rijnaken vol bibliofilie

Het lijken scheldwoorden, maar 'knopenverver' en 'regenjasplakker' moeten ooit fatsoenlijke beroepen zijn geweest. Dat valt op te maken uit de levensbeschrijving van Max Feiwel, een in 1890 in het Poolse Tarnow geboren ondernemer en amateurfilmer, die zich in zijn jonge jaren in beide ambachten bekwaamde.


Feiwel verwachtte in 1933 weinig goeds van de nazi's en verruilde zijn woonplaats Berlijn voor Amsterdam, waar hij zich als 'fabrikant van knopen en kammen' vestigde in de Pretoriusstraat. Na de Tweede Wereldoorlog, die hij in onderduik overleefde, lieten de Feiwels de fourniturenhandel achter zich. Dochter Mimi maakte carrière aan de Universiteit van Amsterdam, kleinzoon Uriël werd rabbijn in Israël.


Een heel leven in een paar zinnen, te vinden in Ex libris in Exil, een fascinerende inventaris van ex-librissen van boekenminnende Duits-Joodse vluchtingen in Nederland, vanaf 1933. Studies over ex librissen (eigendomsplaatjes met een zinnebeeld, die voorin een boek worden geplakt) zijn er genoeg, maar die beperken zich meestal tot de kunsthistorische kant. Het bijzondere aan deze uitgave is de moeite die is geïnvesteerd in het bij elkaar schrapen van de levensverhalen achter de 211 afbeeldingen die de samenstellers wisten te achterhalen.


Er zijn beroemde figuren bij, zoals de violist Theo Olof (Bonn, 1924), wiens ex libris werd ontworpen door de illustere Jan Bons. Mooi is ook het vignet dat Ootje Oxenaar, bekend van de bankbiljetten, kort na de oorlog maakte voor 'zijn goede vriend uit de padvinderij', de bij Vierhouten ondergedoken Walter Bartfeld. Maar doorgaans gaat het hier om geschiedenissen buiten de schijnwerpers, gewone boekenliefhebbers van wie het spoor meer dan eens eindigt in het vernietigingskamp.


Bij sommigen nam de verzameldrift zulke vormen aan, dat ze er hun beroep van maakten. Louis Lamm bijvoorbeeld, die na 1933 zijn complete boekenbezit 'in zestien rijnaken' van Berlijn naar Amsterdam verscheepte en op het adres Amstel 2 zijn nering opende. Of de uit Lodz afkomstige Abraham Horodisch (1898-1987), eigenaar van het vermaarde, door Gerrit Komrij en Boudewijn Büch gefrequenteerde Erasmus Antiquariaat.


Toch staat niet alles hier in het teken van de bibliomanie. Het ex libris van Sandor Salomon Salmagne (1922-1995), ontworpen door Werner Löwenhardt, vat zijn passies samen: een speedboot, een gevuld glas wijn, pijp, kaartspel en voetbal, en het geblokte beeldmerk van de firma Simson. De bekende bandenplakfabriek kwam na de oorlog tot bloei, dankzij het zakelijk talent van de statenloze Salmagne, die in 1938 zijn toevlucht zocht in Nederland.


J. Aarts, F.J. Hoogewoud, Chr. Kooyman e.a.: Ex libris in Exil.

De Buitenkant; 80 pagina's; € 17,50.


ISBN 978 94 90913 11 3.


hetjoodsexlibris.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden