RECONSTRUCTIE

Zes uur dineren met 'ontregelende doorbraak' als dessert

'Een doorbraak', concludeert bondskanselier Merkel dinsdag in de vroege ochtenduren tevreden. 'De dagen van de illegale migratie zijn voorbij', zegt EU-president Tusk. 'Een trendbreuk', beaamt de Turkse premier Davutoglu. Nu zijn superlatieven in Brussel net zo waardevast als de Venezolaanse bolivar, maar dit keer hebben de leiders recht van spreken: het politieke akkoord om de vluchtelingenstroom in te dammen is daadwerkelijk een omslag. Als het tenminste wordt uitgevoerd.

Europese regeringsleiders lachen tijdens het maken van de traditionele familiefoto op de Europees-Turkse topconferentie over de vluchtelingencrisis. Beeld anp

Het principeakkoord is geen kwestie van wederzijdse liefde tussen Brussel en Ankara, maar van pure noodzaak: de oversteek van honderdduizenden migranten van Turkije naar de Griekse eilanden kost duizenden mensenlevens per jaar, ondermijnt de Schengenzone en vormt daarmee een bedreiging van de interne markt en de euro.

Dan nog hebben de leiders ruim 12 uur onderhandelen nodig en zijn enkele politiek gevoelige 'details' de komende dagen onderwerp van nadere uitwerking.

Brief van Tusk

De halve marathonvergadering (die over de Brexit vorige maand duurde meer dan 24 uur) is het gevolg van de 'schok' die veel regeringsleiders maandagochtend wacht bij aankomst voor hun lunch met Davutoglu. Ze zijn ingevlogen met de uitnodigingsbrief van Tusk in hun dossiermapje. Daarin staat heel duidelijk: Ankara is bereid alle economische migranten terug te nemen die via Turkije in Griekenland zijn aangekomen. Geen klein bier, de vraag is wat Davutoglu in ruil eist voor deze veelbelovende geste.

Maar in Brussel treffen de leiders een heel nieuw Turks voorstel aan. Ankara wil niet alleen de economische migranten maar ook alle Syrische vluchtelingen van de Griekse eilanden terughalen. Met één klap komt zo de door premier Rutte gewenste 'nul' in de vluchtelingenstroom in zicht. De tegenprestaties die Davutoglu van de EU vraagt, liegen er ook niet om: 6 miljard euro voor de opvangkampen in Turkije; opheffing van de visumplicht voor Turkse toeristen die naar Europa reizen; een versnelling van de onderhandelingen over het Turkse EU-lidmaatschap; en tot slot en niet het minst moet de EU evenveel Syrische vluchtelingen legaal uit Turkije overnemen als dat land er uit Griekenland terugneemt.

De Turkse premier Davutoglu. Beeld anp

De overeenkomst van de EU met Turkije biedt hoop, schrijft Martin Sommer in zijn commentaar, maar het roept ook de nodige twijfels en vragen op.

Om de hulp van Turkije te krijgen bij het indammen van de stroom vluchtelingen, moet de EU de poort openen voor Turkije en de Turken. De afspraken en de knelpunten. (+)

Bert Wagendorp schreef in zijn column (+) over de 'lunchmeeting' van de Europese leiders met de Turkse premier Davutoglu: 'De Turkse premier Ahmet Davutogly mag er dan uitzien als een losertype uit een matige Engelse comedyserie, hij moet wel een gewiekste onderhandelaar zijn.'

'ontregelende doorbraak'

'Een ongemakkelijk voorstel, maar te veelbelovend om te negeren', concludeert een van de leiders aan tafel. Deze 'ontregelende doorbraak' vloeit voort uit een zes uur lang diner zondagavond tussen Davutoglu, Merkel en Rutte. De laatste twee ijveren al langer in talloze formele en informele gesprekken voor een vergaande deal waarmee migranten per kerende veerboot naar Turkije worden teruggescheept en de EU via een legale luchtbrug vluchtelingen uit Ankara overneemt. Het is het plan waaraan Merkel en PvdA-leider Samsom hun naam hebben verbonden.

Dat Davutoglu zondagnacht plots het idee omarmt - en zelfs als eigen voorstel presenteert - heeft volgens EU-ambtenaren alles te maken met het afgrendelen van de Macedonisch-Griekse grens die de vluchtelingenstroom doet stokken. 'De Turken beseften dat dit hun laatste kans was. Dat ze, als ze iets van de EU gedaan wilden krijgen, ze nu moesten handelen. Anders ging de EU op slot', zegt een betrokkene. Daarbij weet Davutoglu dat hij geen oorlog op alle fronten (met Rusland, in Syrië én met de EU) kan voeren en dat de mensensmokkelaars langzamerhand een groot crimineel netwerk vormen.

Premier Mark Rutte (L) ontmoet de Turkse premier Ahmet Davutoglu (C) en de Duitse bondskanselier Angela Merkel (R) op de ambassade van Turkije. De ontmoeting vond plaats in aanloop naar de Europees-Turkse topconferentie over de vluchtelingencrisis Beeld anp

Geen uitstel

Het is voor de meeste regeringsleiders wel even slikken. Wat voor consequenties heeft dit? Kan het juridisch wel? Wie betaalt het? Een groot deel van de EU-top gaat dan ook op aan uitleg. Cyprus trapt op de rem omdat het aartsvijand Turkije zo lang mogelijk in de EU-wachtkamer wil houden. De Italiaanse premier Renzi hikt omdat hij een afbuiging van de vluchtelingenstroom naar zijn land vreest. En Frankrijk maakt zich zorgen dat met de Turken ook terroristen straks visumloos door Europa kunnen reizen.

Merkel, Tusk en Rutte duwen door. Dat de Hongaarse premier Orbán buiten de vergaderzaal met een veto dreigt, kan hen niet storen: in de zaal ligt de Hongaar niet dwars. Van uitstel wil Tusk niets weten, hij wil doorpakken nu er zo'n groot pakket op tafel ligt.

Het is uiteindelijk toch net iets te groot: een politiek akkoord is dinsdagochtend rond 1 uur het maximaal haalbare. Een aantal niet onbelangrijke 'nadere details' moet voor eind volgende week zijn afgekaart, dan treffen de EU-leiders en Davutoglu elkaar opnieuw in Brussel. Tusk is ervan overtuigd dat het akkoord er komt, net als de Turkse premier. 'Dit is geen gewoon besluit', zegt de laatste tijdens de afrondende persconferentie. De namen van ruim 30 leiders staan eronder.

Mediavrijheid

Wat die persconferentie ook laat zien, is dat Turkije nog lang geen lid is van de EU. Gevraagd naar het onder staatstoezicht stellen van de regeringskritische krant Zaman, bezweert Davutoglu dat er geen sprake is van een persbreidel. Zaman zou zich schuldig hebben gemaakt aan het witwassen van geld en geïnfiltreerd zijn door een crimineel netwerk.

'De persvrijheid is verzekerd in Turkije', zegt Davutoglu. Tusk trommelt zichtbaar en geïrriteerd met zijn vingers op het spreekgestoelte. Iets daarvoor probeerde de Turkse premier immers - zonder succes - uit de slotverklaring te schrappen dat tijdens de EU-Turkijetop 'de situatie van de media in Turkije is besproken'. 'Mediavrijheid is een harde voorwaarde voor EU-lidmaatschap', stelt Tusk als Davutoglu is uitgesproken. 'En daar wordt niet op afgedongen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden