Zenuwgas sarin is op eenvoudige manier te maken

Het catastrofale effect van het verspreiden van een zenuwgas in enkele buizen van het metronet van Tokio illustreert de kwetsbaarheid van onze moderne samenleving....

Van onze verslaggever

Broer Scholtens

AMSTERDAM

Met explosieven - redelijk makkelijk detecteerbaar - zijn mogelijk tientallen, hooguit honderden slachtoffers in één keer te maken. Maar met door terroristen nog nagenoeg niet gebruikte zenuwgassen zijn een tiental tot honderdtal malen meer mensen te doden, op een relatief eenvoudige wijze.

De receptuur van het zenuwgas sarin, dat naar alle waarschijnlijk maandag tijdens de ochtendspits in de metro van Tokio is verspreid in combinatie met het minder giftige ethaannitril, werd in de jaren dertig ontwikkeld in de Duitse laboratoria van de nazi's. Die hebben deze chemische wapens overigens nooit zelf op het slagveld gebruikt.

De verbindingen met exotische namen zoals tabun, sarin, VX en soman bevatten als hoofdbestanddeel fosfor en enkele cyanidegroepen (en in het geval van sarin ook fluoride). Deze zenuwgassen zijn twintig maal giftiger dan blauwzuurgas. De stoffen zijn bij kamertemperatuur vloeibaar, maar zijn zeer vluchtig en verspreiden zich snel.

Is het zenuwgas ingeademd - sarin werkt vooral via de ademhalingswegen - of is de huid er mee in aanraking gekomen, dan wordt het slachtoffer misselijk, gaat overgeven en valt flauw. Er treden verlammingsverschijnselen en ademnood op, waarna de dood binnen enkele minuten intreedt, meestal door hartstilstand.

Er zijn anti-stoffen, zogeheten oximen, waarmee een vergiftiging met onder andere sarin te lijf kan worden gegaan. Slachtoffers moeten daar echter snel mee worden ingespoten.

Militairen hebben het in principe niet zo op gifgassen, omdat de verspreiding ervan moeilijk te controleren is; een draaiing van de wind en de eigen linies worden bedreigd in plaats van de vijandelijke. Bovendien moeten deze dodelijke chemicaliën in vredestijd veilig worden opgeslagen, wat speciale maatregelen vereist.

De opslagplaatsen van de Amerikaanse en Russissche legers puilen uit van de voorraden zenuwgas zoals sarin en VX. Deze zijn in de jaren vijftig tot zeventig aangemaakt, ten tijde van de Koude Oorlog. Cijfers van vele tienduizenden tonnen doen de ronde, een afschrikwekkende hoeveelheid in relatie tot die ene dodelijke druppel (vijftiende milligram).

Er zijn vermoedelijk nog enkele andere landen met voorraden zenuwgassen. Zo beschikte Irak tot voor enige jaren over een voorraad van ongeveer zeventig ton. Die is de afgelopen twee jaar, onder toezicht van de Verenigde Naties, onschadelijk gemaakt.

Dit kan overigens relatief eenvoudig, bijvoorbeeld via een reactie met een waterige loogoplossing. De Irakezen zijn enkele jaren geleden de Koerden in het noorden met gifgassen, waaronder sarin, te lijf gegaan. Daarbij zouden enkele duizenden doden zijn gevallen.

Ir M. van Zelm, directeur van het Prins Maurits Laboratorium (PML) van TNO in Rijswijk, vermoedt dat de hoeveelheid sarin die in Tokio is gebruikt, niet uit zo'n militaire opslagruimte komt. Dergelijke zenuwgassen zijn per slot van rekening op een tamelijk eenvoudige wijze te maken, zeker door een geschoold chemicus. Pas de laatste stap van de synthese vereist vergaande voorzorgsmaatregelen om de bereider te beschermen.

Op het PML worden die zenuwgassen ook gemaakt, in een hoeveelheid van tot ongeveer tien gram, en gebruikt voor het ontwikkelen van antistoffen, het testen van maskers en andersoortige beschermingsmethoden.

De grondstoffen ervoor, zoals fosfortrichloride en fosforoxychloride, zijn gemakkelijk verkrijgbaar. Zij mogen slechts in een beperkte hoeveelheid worden aangekocht en verwerkt. Ze vallen onder controle van het bestaande internationale verdrag op het gebied van chemische wapens.

Japan is niet helemaal onbekend met het zenuwgas sarin. In juni vorig jaar vonden zeven mensen de dood, en werden meer dan tweehonderd mensen ziek, nadat dit zenuwgas door nog onbekende oorzaak vrijkwam in enkele flatgebouwen in de stad Matsumoto (honderdtachtig kilometer ten westen van Tokio). Mogelijk was ook toen sprake van een terroristische aanval, maar de daders, en hun motieven, zijn nooit achterhaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.